Müşteri görünümü — kanonik makaleden (SEC-PESIN) türetildi; teknik ayrıntılar çıkarıldı.

Peşin

Kanonik tanım: TERM-PESIN-ISLEM-TIPI-1 · yetki bayrağı: TERM-PESIN-KONTROL

Sade tanım

Peşin, karşılığı o anda, tezgâhta alınan işlemdir: müşteri çeyrek altın verir, parasını alır, gider; ilişki biter. Hesaba yazılacak bir şey kalmaz. Peşinin karşıtı cari (hesaba yazılan) işlemdir (SEC-CARI).

ERPGOLD'da peşin, işlem tipi 1 (PEŞİN, harf P) ile kaydedilir. Peşin işlem bakiye defteri üretmez; onun yerine iki stok hareketi üretir: malın kendisi ve karşılığında el değiştiren para (kitapçık §5.1). Döviz bürosu ağırlıklı peşin çalışır (V2 işlemlerinin %83'ü mal tarafı hesaba yazılmayan sınıfta); kuyumcu kurulumunda PEŞİN tipi hiç kullanılmamıştır (kitapçık §9.3).

Sektörde neden var

• Tezgâh ticareti: Döviz bürosunun ve perakende kuyumcunun işi anlık takastır; müşterinin adı bile gerekmeyebilir (perakende ekranları cari hesap istemez — kitapçık §4.1).
• Kasa hareketi = stok hareketi: Peşinde para kasaya fiziksel girer/çıkar; bu yüzden peşin işlem nakit stoğuna da yazılır.
• Karşılık kontrolü: Peşin fişin bir mal, bir para bacağı olmalı; para bacağı eksikse fiş "karşılıksız"dır. Yalnız peşin işlem yapan banko kullanıcıları için Peşin Kontrol yetkisi bunu denetler.
• Mevzuat eşiği: Peşin döviz/altın işlemlerinde belirli tutarın üstünde kimlik tespiti gerekir; bu yüzden peşin işlemde de hesap seçilir (kitapçık §2.5).

Gerçek örnek

Kitapçık §5.1 gerçek fişi (30.06.2023, anonim): 1 adet yarım altın, GİRİŞ, PEŞİN, 5.040 TL.

§5.2'de tersi: 65 USD ÇIKIŞ, PEŞİN → USD −65, TL +1.703,14; bakiye yok. Her iki fişte de mal tarafı birimi boştur (0).

Hesaplama örneği

Peşin tutar          : yön "Çarp" ise Tutar = Fiyat × Miktar; "Böl" ise Miktar ÷ Fiyat  
Nakit stok hareketi  : GİRİŞ'te −Tutar, ÇIKIŞ'ta +Tutar (seçilen para biriminin kasası)  
Bakiye               : yazılmaz                                                         
Maliyet (peşin giriş): Maliyet = Satış değeri = Tutar × para biriminin fiyatı           
Peşin kontrol        : |Giriş TL − Çıkış TL| / büyük olan > %5 ⇒ 'İşlemin Karşılığı Bulunamadı'

Adım adım — müşteri 200 USD bozdurdu, alış kuru 26,00, peşin: 1. Tutar = 200 × 26,00 = 5.200 TL 2. Stok: USD +200 (kasaya girdi), TL −5.200 (kasadan çıktı) 3. Bakiye: yok. Fiş yazdırılırken peşin kontrol: giriş 5.200 TL değerinde USD, çıkış 5.200 TL → fark %0, fiş basılır. 4. Vezne TL bacağını unutup yalnız USD girişini kaydetseydi fark %100 olur, fiş basılmazdı.

ERPGOLD'daki karşılığı

Ekranlar

• MADEN, HURDA, NAKİT: TİP alanında PEŞİN; peşinde BİRİM alanı kasadaki nakit stoğunu seçer (paranın tarafı).
• PERAKENDE SATIŞ, GİŞE: cari hesapsız, doğası gereği peşin.
• SERİ İŞLEM: peşin kontrol yetkili banko kullanıcısı düzeltmeyi buradan açar (TERM-PESIN-KONTROL).

Raporlar

• Kasa/stok raporları peşin hareketleri gösterir: Nakit Stok Hareket, Maden Stok Hareket; metrik MET-PESIN-HACIM.
• Peşin işlem ekstrede görünmez (bakiye üretmez); fiş yazdırma İşlem Fişi.

İş kuralları

• : PEŞİN bakiyeye yansımaz; maden/hurda için mal-tarafı birimi PEŞİN/BEDELLİ/MİKTAR tiplerinde boş döner.
• : nakit stoğuna tutar kadar ters hareket.
• , : peşin tutar parite yönü ve milyem çarpanıyla hesaplanır.
• : karşılık kontrolü kayıtta değil, fiş yazdırırken ve yalnız yetkili grupta (%5 eşik) — doküman "kayıt anında" der (kod/doküman farkı).
• : "peşin ise stok, cari ise bakiye" yanlış sadeleştirmedir; iki eksen bağımsızdır.

Sık karıştırılan kavramlar