Çeşni

Kanonik tanım: TERM-CESNI

Sade tanım

Çeşni, ayar evinin bir takozun saflığını ölçmek için takozdan kestiği küçük numunedir. Numune analizde eritilir/asitlenir ve fiziksel olarak geri gelmez; ama içinde altın vardır ve gramı takozun brüt ağırlığından düşer. Bu yüzden çeşni bir hesap kalemidir: kimin altını olduğu (müşteri, ayar evi ya da işletmenin fire hesabı) anlaşmaya göre belirlenir (SCR-IFCESNI anlatımı).

Sektörde neden var

• Ayar ölçümü tahribatlıdır: Kesin sonuç (küpelasyon/kimyasal analiz) numune ister; XRF tahribatsızdır ama rapor kadar kesin sayılmaz (TERM-XRF).
• Gram kaybı hesaba yazılmalı: 5 gramlık numune, 0,64 milyemde 3,2 g has demektir; kimse bunu "fire" diye sessizce kaybetmek istemez.
• Çeşni stoğu birikir: Takoz girişinde yazılan çeşni gramları işletmenin çeşni stoğunda toplanır; dönem sonunda ayar evine/müşteriye çıkış yazılır veya devredilir (SEC-AYAR-EVI).
• Kuyumcu kurulumunda 13 ayda 10.618 takozun 1.875'inde (%17,2) çeşni alınmış; ÇEŞNİ ekranından 120 çıkış işlemi, toplam 9.444 g brüt / 6.210 g has (kitapçık §9.5).

Gerçek örnek

Kitapçık §9.5 gerçek takoz (anonim): brüt 691,73 g, çeşni 5,47 g, Au milyem 0,6380.

Takoz kartında MİKTAR işlem miktarı (çeşni hariç), ÇEŞNİ ayrı alandır (BR-TAKOZ-009); çeşni hası kartta hesaplanan alan olarak durur. Müşteri hesabına yazılan has 441,32'dir; 3,49 g has çeşni stoğuna gider.

Hesaplama örneği

Çeşni has (Au) = Çeşni miktarı × Au milyem
Çeşni has (Ag) = Çeşni miktarı × Ag milyem
Takoz has      = (Brüt − Çeşni) × Au milyem      (ekranda MİKTAR zaten çeşni hariçtir)

Adım adım — gelen kütle 697,20 g, çeşni 5,47 g, Au 0,6380, Ag 0,0600: 1. Takoz miktarı = 697,20 − 5,47 = 691,73 g 2. Takoz Au has = 691,73 × 0,6380 = 441,32 g; Ag has = 41,50 g 3. Çeşni Au has = 5,47 × 0,6380 = 3,49 g; çeşni Ag has = 5,47 × 0,06 = 0,33 g 4. Çeşni ayar evine aitse: ÇEŞNİ ÇIKIŞI ekranında MİKTAR 5,47, MILYEM(AU) 0,638, MILYEM(AG) 0,06 → ayar evi hesabına 3,49 has + 0,33 gümüş

Yıl sonunda çeşni stoğu devrolur (devir çeşni stokları tanımı — Teknik bölümde).

ERPGOLD'daki karşılığı

Ekranlar

• TAKOZ GİRİŞİ: MİKTAR / ÇEŞNİ alanı; çeşni girildiğinde Au/Ag/Pt/Pd has hesapları yeniden çalışır.
• ÇEŞNİ ÇIKIŞI (C - ÇEŞNİ): birikmiş çeşni stoğundan seçili hesaba çıkış; alanlar MİKTAR, MILYEM(AU), MILYEM(AG), açıklama.

Raporlar

• Çeşniye özel menü raporu wiki'de tanımlı değil; çeşni hareketleri işlem listesinde C kodu ile görünür (kod tablosunda 14 satırı olmadığından kısaltma boş çıkabilir — TERM-CESNI). Takoz kâr raporu: RFN-REPORTS.TAKOZKARRAPORU.

Tablolar/kolonlar (ekran etiketleriyle)

• Takoz kartı: ÇEŞNİ miktarı, otomatik ÇEŞNİ KODU (CS + numara), hesaplanan çeşni has/gümüş.
• İşlem satırı: çeşni miktarı alanı; ÇEŞNİ işleminde MİKTAR ve iki milyem.
• Devir: çeşni stokları dönem devrinde ayrı listede taşınır.

İş kuralları

• BR-TAKOZ-009: takoz miktarı çeşni hariç; çeşni ayrı alanda.
• BR-STOK-011: çeşni işlemi stok defterine yazılmaz; yalnız bakiyeyi etkiler.
• Sözlük: TERM-AYAR-EVI, TERM-RAPORLU-RAPORSUZ-TAKOZ.

Teknik (AIFASOFT içi)

Bu alt başlık müşteri görünümünde gizlenir. - TBL-STOK.TAKOZ (CesniMiktar, CesniKodu, CesniHas, CesniGum), TBL-STOK.DEVIRCESNISTOKLARI, TBL-CARI.ISLEMLER (CesniMiktar; IslemKodu 14). - CTR-039 (mevcut): IslemKodu 14 ÇEŞNİ kodda var, DB kod tablosunda yok. - GAP-SEC-CESNI-01: Çeşni stoğunun hangi fonksiyon/ekranla listelendiği (ÇEŞNİ ÇIKIŞI'nın okuduğu stok) wiki'de belgelenmemiş; ÇEŞNİ işlemi stok defteri üretmediğine göre stok başka bir mekanizmayla hesaplanıyor olmalı. - Veri kalitesi: ÇEŞNİ işlemlerinde negatif milyem (−0,00005) görülmüş (kitapçık §9.5).

Sık karıştırılan kavramlar

Mevzuat

• Numune alma ve analiz yöntemi ayar evi/rafineri standartlarıyla (Darphane, BİST rafineri akreditasyonu) belirlenir; çeşninin mülkiyeti ticari anlaşma konusudur, mevzuatta doğrudan hüküm bilinmiyor. GAP-MEVZUAT: akreditasyon standardı/yönerge adı ve tarihi doğrulanmadı.