Cari

Kanonik tanım: TERM-CARI-HESAP

Sade tanım

Cari, işletmenin bir müşteri, tedarikçi, banka ya da şubeyle sürekli alacak-borç ilişkisi yürüttüğü hesaptır; halk dilinde "veresiye defteri". İki anlamda kullanılır:

1. Cari hesap (kart): Kişi/firmanın ünvanı, kimlik-vergi bilgisi, adresi, grubu, limiti, vadesi, evrak durumu ve ana hesabı olan tanım kaydı; borç ve alacak burada birikir (SEC-BAKIYE).
2. Cari işlem: Karşılığı o anda alınmayıp hesaba yazılan işlem — peşinin karşıtı. Kitapçık §3.4: mal tarafının hesaba yazılıp yazılmadığını belirleyen anahtar, işlem satırındaki mal-tarafı birimidir (peşinde boş).

Döviz bürosu ağırlıklı peşin (V2'de işlemlerin %83'ü), kuyumcu ağırlıklı cari (%55) çalışır (kitapçık §9.4).

Sektörde neden var

• Mal hesapta durur: Kuyumcuda toptancı–perakendeci–atölye zinciri malı sürekli birbirine hesaben teslim eder; para ve has aylar sonra netleşir (SEC-TOPTANCI, SEC-URETICI-ATOLYE).
• Vadeli işlem ancak cari olabilir: Teslim ileri tarihliyse kasa hareket etmez, yalnız hesap yazılır (SEC-VADELI).
• Kimlik ve evrak: Cari hesap açmak kimlik tespiti ve zorunlu evrak gerektirir; evrakı eksik hesaba işlem yapılamaz (tetikleyici uyarısı — bkz. Teknik).
• Şube ve kasa da caridir: Şubeler arası mal/para aktarımı şube hesabı (provizyon) üzerinden yapılır (TERM-PROVIZYON).

Gerçek örnek

Kitapçık §5.3 gerçek fişi (27.06.2023, anonim kurumsal hesap): vadeli USD satışı, 23.328 USD ↔ 600.000 TL. Mal tarafı birimi dolu (USD) olduğu için işlem cari sınıftadır: kasadan hiçbir şey çıkmadı, hesaba iki bakiye satırı yazıldı (USD −23.328 alacak, TL +600.000 borç).

Kurulum ölçümü (kitapçık §9.4, 2026-09-11):

Kuyumcuda cari işlem bile çoğunlukla fiziksel maden hareketi içerir (atölyeye çıkar, kasaya girer); "cari işlem stok üretmez" cümlesi döviz kurulumunun gözlemidir, ürün kuralı değildir (BR-DEFTER-URETIMI).

Hesaplama örneği

Cari işlem (mal tarafı)   : mal-tarafı birimi > 0  ve tip ≠ PEŞİN  → has/miktar bakiyesi
Cari işlem (para tarafı)  : tip ≠ PEŞİN ve tutar ≠ 0               → tutar bakiyesi
Cari hacim                : işlem hacmi filtresi + mal-tarafı birimi > 0   (MET-CARI-HACIM)
Kalan limit (has)         : Limit + toplam bakiye + 3                       (BR-BAKIYE-016)

Adım adım — kuyumcu cari hesabına 200 g 14 ayar zincir sattı (has 117 g), işçilik 20.000 TL, has kuru 2.500 TL, hesap limiti 150 g has: 1. Has = 200 × 0,585 = 117 g; satış değeri ≈ 117 × 2.500 + 20.000 = 312.500 TL 2. Limit kontrolü: satış değeri ÷ has kuru = 125 g has; kalan limit = 150 + 0 + 3 = 153 g → 125 < 153, kayıt geçer 3. Bakiye: HAS +117 (borç), TL +20.000 (borç) 4. Stok: −200 g, −117 g has (kuyumcuda cari işlem de stok düşer) 5. İkinci bir 50 g satış (29,25 g has, işçilikle ≈ 31,25 g değerinde) → kalan limit 153 − 117 = 36 > 31,25, geçer; üçüncüsü limiti aşar ve 'Hesap Limiti Aşılıyor' ile reddedilir. (Toplam bakiye has cinsine çevrilir ve işareti ters çevrilir: borçta eksi — bkz. Teknik.)

ERPGOLD'daki karşılığı

Ekranlar

• CARİ İŞLEMLER: önce hesap seçilir, üstte hesabın bakiyesi, altta işlem listesi, ortada işlem şeridi (kitapçık §4.1); işlem ekranları İŞLEM (genel form) içinde açılır.
• Hesap kartı: Cari hesap ekle, Cari kart ekle, Hesap fiyat ekle (müşteriye özel fiyat), Hesap aktar, Hesap temizle.
• Perakende ekranları cari hesap gerektirmez, peşin çalışır (kitapçık §4.1).

Raporlar

• Hesap bazlı: Bakiye Extresi (RPT-1), Müşteri Ciro (RPT-23), Müşteri Mutabakat (RPT-5), İşlem Kontrol (RPT-2), Evrak Listesi (RPT-33).
• Metrik: MET-CARI-HACIM (cari + peşin = toplam hacim, ayrık kümeler).

İş kuralları

• BR-DEVIR-001: hesap türleri — Müşteri (0), Yetkili Kurum, Banka, Diğer, Masraf, Devir; masraf hesapları bilançoda gelir/gider olarak ayrılır (BR-BILANCO-001).
• BR-BAKIYE-002: mal-tarafı birimi ekrana ve tipe göre belirlenir; nakitte daima boş.
• BR-BAKIYE-016: limit; BR-MUTABAKAT-004: hesap açılınca son işlem/mutabakat bilgisi.
• BR-YETKI-005: hesap kartı değişikliği grup kısıtı; TERM-ANA-HESAP-MASTER: alt hesapları toplayan ana hesap.
• Destek: PB-033 işlemleri başka hesaba aktarma; H-006.

Teknik (AIFASOFT içi)

Bu alt başlık müşteri görünümünde gizlenir. - TBL-CARI.HESAPLAR (HesapTuru, Limit, LimitBirimId, MasterId, LastDate, IsActive); işlemde HesapId, HesapType (0 cari / 1 şube — tüm V2 satırlarında 0), BakiyeId (mal tarafı) — TBL-CARI.ISLEMLER. - Tetikleyici ön kontrolleri: 'BU HESABIN ZORUNLU EVRAKLARI EKSIKTIR', 'SUBE,KASA VEYA HESAP SECILMEDI'; her başarılı işlemde Cari.Hesaplar.LastDate güncellenir — TRG-CARI.ACCEPTTRANSACTION. Eksik evrak dalında ROLLBACK sonrası RETURN yoktur (bilinen kusur, kitapçık 2.7). - Cari/peşin ölçütü: BakiyeId > 0 (kitapçık) — tetikleyicide bakiye yazımı IslemTipi <> 1 ile kapanır; bkz. CTR-SEC-BAKIYE-01 (SEC-BAKIYE). - Limit bileşeni FN-CARI.TOPLAMBAKIYE: bugünkü bakiye satırlarını alış kuruyla HAS'a çevirip × −1 toplar (borç eksi), dünkü toplamı Cari.BakiyeDun'dan ekler; FN-FN.GETCARILIMIT = Limit + ToplamBakiye + 3 (eski satır-satır sürüm yorumda).

Sık karıştırılan kavramlar

Mevzuat

• Cari hesap açılışı MASAK kimlik tespiti ve yetkili müessese müşteri tanıma yükümlülüklerine (KYC) tabidir; ERPGOLD "zorunlu evrak" mekanizması bunun için vardır (TERM-EVRAK-UYUM-KYC). GAP-MEVZUAT: kimlik tespiti eşiği, evrak listesi ve dayanak tebliğin madde/tarihi bu wiki'de doğrulanmadı; kesin hüküm verilmemiştir.