Peşin — ERPGOLD Wiki

Kanonik tanım: TERM-PESIN-ISLEM-TIPI-1 · yetki bayrağı: TERM-PESIN-KONTROL

Sade tanım

Peşin, karşılığı o anda, tezgâhta alınan işlemdir: müşteri çeyrek altın verir, parasını alır, gider; ilişki biter. Hesaba yazılacak bir şey kalmaz. Peşinin karşıtı cari (hesaba yazılan) işlemdir (SEC-CARI).

ERPGOLD'da peşin, işlem tipi 1 (PEŞİN, harf P) ile kaydedilir. Peşin işlem bakiye defteri üretmez; onun yerine iki stok hareketi üretir: malın kendisi ve karşılığında el değiştiren para (kitapçık §5.1). Döviz bürosu ağırlıklı peşin çalışır (V2 işlemlerinin %83'ü mal tarafı hesaba yazılmayan sınıfta); kuyumcu kurulumunda PEŞİN tipi hiç kullanılmamıştır (kitapçık §9.3).

Sektörde neden var

Tezgâh ticareti: Döviz bürosunun ve perakende kuyumcunun işi anlık takastır; müşterinin adı bile gerekmeyebilir (perakende ekranları cari hesap istemez — kitapçık §4.1).
Kasa hareketi = stok hareketi: Peşinde para kasaya fiziksel girer/çıkar; bu yüzden peşin işlem nakit stoğuna da yazılır (BR-TIP-003).
Karşılık kontrolü: Peşin fişin bir mal, bir para bacağı olmalı; para bacağı eksikse fiş "karşılıksız"dır. Yalnız peşin işlem yapan banko kullanıcıları için Peşin Kontrol yetkisi bunu denetler (BR-FATURA-008).
Mevzuat eşiği: Peşin döviz/altın işlemlerinde belirli tutarın üstünde kimlik tespiti gerekir; bu yüzden peşin işlemde de hesap seçilir (kitapçık §2.5).

Gerçek örnek

Kitapçık §5.1 gerçek fişi (30.06.2023, anonim): 1 adet yarım altın, GİRİŞ, PEŞİN, 5.040 TL.

Defter	Satır	Okunuşu
Stok (maden)	yarım altın +1, has 3,21	Kasaya altın girdi
Stok (nakit)	TL −5.040	Kasadan para çıktı
Bakiye	yok	Kimsenin hesabına yazılmadı

§5.2'de tersi: 65 USD ÇIKIŞ, PEŞİN → USD −65, TL +1.703,14; bakiye yok. Her iki fişte de mal tarafı birimi boştur (0).

Hesaplama örneği

Peşin tutar          : yön "Çarp" ise Tutar = Fiyat × Miktar; "Böl" ise Miktar ÷ Fiyat   (BR-HESAP-008)
Nakit stok hareketi  : GİRİŞ'te −Tutar, ÇIKIŞ'ta +Tutar (seçilen para biriminin kasası)   (BR-TIP-003)
Bakiye               : yazılmaz                                                          (BR-TIP-002)
Maliyet (peşin giriş): Maliyet = Satış değeri = Tutar × para biriminin fiyatı            (BR-MALIYET-001)
Peşin kontrol        : |Giriş TL − Çıkış TL| / büyük olan > %5 ⇒ 'İşlemin Karşılığı Bulunamadı' (BR-FATURA-008)

Adım adım — müşteri 200 USD bozdurdu, alış kuru 26,00, peşin: 1. Tutar = 200 × 26,00 = 5.200 TL 2. Stok: USD +200 (kasaya girdi), TL −5.200 (kasadan çıktı) 3. Bakiye: yok. Fiş yazdırılırken peşin kontrol: giriş 5.200 TL değerinde USD, çıkış 5.200 TL → fark %0, fiş basılır. 4. Vezne TL bacağını unutup yalnız USD girişini kaydetseydi fark %100 olur, fiş basılmazdı.

ERPGOLD'daki karşılığı

Ekranlar

MADEN, HURDA, NAKİT: TİP alanında PEŞİN; peşinde BİRİM alanı kasadaki nakit stoğunu seçer (paranın tarafı).
PERAKENDE SATIŞ, GİŞE: cari hesapsız, doğası gereği peşin.
SERİ İŞLEM: peşin kontrol yetkili banko kullanıcısı düzeltmeyi buradan açar (TERM-PESIN-KONTROL).

Raporlar

Kasa/stok raporları peşin hareketleri gösterir: Nakit Stok Hareket (RPT-9), Maden Stok Hareket (RPT-7); metrik MET-PESIN-HACIM.
Peşin işlem ekstrede görünmez (bakiye üretmez); fiş yazdırma İşlem Fişi (RPT-25).

İş kuralları

BR-TIP-002: PEŞİN bakiyeye yansımaz; maden/hurda için mal-tarafı birimi PEŞİN/BEDELLİ/MİKTAR tiplerinde boş döner (BR-BAKIYE-002).
BR-TIP-003: nakit stoğuna tutar kadar ters hareket.
BR-HESAP-008, BR-HESAP-012: peşin tutar parite yönü ve milyem çarpanıyla hesaplanır.
BR-FATURA-008: karşılık kontrolü kayıtta değil, fiş yazdırırken ve yalnız yetkili grupta (%5 eşik) — doküman "kayıt anında" der (kod/doküman farkı).
BR-DEFTER-URETIMI: "peşin ise stok, cari ise bakiye" yanlış sadeleştirmedir; iki eksen bağımsızdır.

Teknik (AIFASOFT içi)

Bu alt başlık müşteri görünümünde gizlenir. - IslemTipi = 1; BakiyeId = 0; BirimId = Stok.Nakit kaydı (nakit stoğu); tetikleyici if @IslemTipi=1 dalında StokTipi=2, StokId=@BirimId, Miktar = Tür=0 ? −Tutar : +Tutar yazar; bakiye dalları @IslemTipi<>1 ile korunur — TRG-CARI.ACCEPTTRANSACTION. - Kontrol fonksiyonu FN-CARI.GETFISPESINKONTROL (stok hareketlerinin TL karşılığı, kur listesi). - CTR-SEC-BAKIYE-01 (bkz. SEC-BAKIYE): "peşin" iki ölçütle tanımlanıyor — kitapçık BakiyeId = 0, tetikleyici IslemTipi = 1. V2'de BakiyeId=0 1.261.440 satır, IslemTipi=1 318.324 satır; KUYUMCU'da IslemTipi=1 0 satır ama BakiyeId=0 291.630 satır ve bunların %99,9'u bakiye üretir. "PEŞİN tipi" ile "mal tarafı hesaba yazılmayan işlem" aynı şey değildir; MET-PESIN-HACIM tanımı netleştirilmeli. - GAP-SEC-PESIN-01: Kuyumcu kurulumunun PEŞİN tipi hiç kullanmadan tezgâh satışını nasıl kaydettiği (NORMAL tip + boş mal tarafı + tutar bakiyesi?) veriden doğrulanmadı.

Sık karıştırılan kavramlar

Çift	Fark
Peşin ↔ Cari	Peşin karşılığı anında alır, bakiye yazmaz; cari hesaba yazar. Aynı ekranda tip seçimiyle ayrılır (SEC-CARI).
Peşin ↔ Nakit	Nakit bir ürün ailesidir (TL, USD…); peşin bir işlem tipidir. Nakit işlem cari de olabilir (tahsilat), maden işlemi peşin de olabilir (SEC-NAKIT).
Peşin ↔ Bedelli	Bedelli (tip 2) de mal tarafını hesaba yazmaz ama tutar bakiyesi yazar; peşin hiç yazmaz (TERM-BEDELLI-ISLEM-TIPI-2).
Peşin ↔ Resmi	Resmi (tip 11) fatura kaydıdır, operasyonel stok/bakiye kaydı üretmez; peşin stok üretir (TERM-RESMI-FATURA-ISLEM-TIPI-11).
Peşin kontrol ↔ Peşin tip	Peşin kontrol bir yetki bayrağıdır (fiş karşılığı denetimi); peşin tip işlem satırının niteliğidir.

Mevzuat

Peşin döviz alım-satımında belirli tutarın üstünde kimlik tespiti (MASAK) ve e-döviz belgesi zorunludur; kıymetli maden peşin satışında e-arşiv fatura düzenlenir (TERM-EDS, TERM-E-FATURA-E-DOVIZ-BELGESI). GAP-MEVZUAT: kimlik tespiti eşiği (tutar), belge eşiği ve dayanak tebliğin madde/tarihi bu wiki'de doğrulanmadı; kesin hüküm verilmemiştir.