Maliyet

Kanonik tanım: TERM-MALIYET-SON-GIREN-ILK-CIKAR · metrik: MET-MALIYET

Sade tanım

Maliyet, satılan ya da elde tutulan malın işletmeye kaça mal olduğudur; kâr, satış değeri ile maliyet arasındaki farktır. Kuyumcuda maliyetin iki katmanı vardır ve sektör bunları ayrı düşünür:

1. Has (metal) değeri: Altının kendisi bir para birimidir; kuyumcu 22 ayar bileziğin altınını "geçen ay 2.300'den almıştım" diye değil, bugünkü has kuruyla değerler. Altın fiyatı değişiminden gelen kazanç/kayıp kâr değil, pozisyon/kur farkıdır (SEC-POZISYON).
2. İşçilik ve marj: Ürüne ödenen işçilik, alış-satış kur makası, taş/pırlanta bedeli. Gerçek ticari kâr buradan gelir; bu katman stoktan son giren ilk çıkar (LIFO) mantığıyla düşülür.

ERPGOLD her işlem satırında bir maliyet ve bir satış değeri saklar; kâr bu ikisinin farkı olarak satırda durur, sonradan hesaplanmaz (kitapçık §5.2).

Sektörde neden var

• Altın para gibidir: Metal değerini tarihî maliyetle taşımak, kâr rakamına fiyat dalgasını karıştırır; sektör metal kısmını günün kuruyla, işçiliği geçmiş maliyetle ölçer.
• Aynı kart farklı milyem/işçilik: Aynı 22 ayar kartına farklı milyem ve işçilikle mal girer; çıkışta hangisinin düştüğü bir yöntem gerektirir (LIFO — kitapçık Ek C.2).
• Döviz bürosunda maliyet = alış kuru: Dövizin maliyeti alış kurundaki TL karşılığıdır; marj satış−alış farkıdır (SEC-ALIS).
• Bilanço: Stoktaki işçilik değeri bilançoda ayrı kalemdir (İŞÇİLİK — BR-BILANCO-001).

Gerçek örnek

Kitapçık §5.2 gerçek fişi (30.06.2023): 65 USD peşin satış; maliyet 1.685,45 TL, satış değeri 1.703,14 TL → kâr 17,69 TL. Maliyet = 65 × alış kuru (25,93), satış = 65 × satış kuru (26,15); satırda saklandı.

Kitapçık §5.1 (alış): yarım altın 5.040 TL; maliyet = satış değeri = 5.040 → alışta kâr 0 (BR-MALIYET-001 giriş dalı).

Kitapçık §9.5 takoz kartı: maliyet = Σ (miktar × metal milyemi × metal kuru) = 1.343.633 TL (giriş günü kurlarıyla) — metal değeri, giriş anındaki kurla fotoğraflanır (SEC-TAKOZ).

Hesaplama örneği

Maden GİRİŞ  : MiktarMaliyeti = Miktar × Milyem × ana birim fiyatı
               İşçilik = (TutarMaliyeti − MiktarMaliyeti) ÷ maliyet birimi fiyatı ; Maliyet = Satış = TutarMaliyeti   (BR-MALIYET-001)
Maden ÇIKIŞ  : Maliyet = MiktarMaliyeti (günün kuru) + stok işçiliği (LIFO) × (adet|miktar) ; Satış = Tutar × tutar birimi fiyatı
Hurda ÇIKIŞ  : Maliyet = Miktar × ortalama milyem (LIFO) × fiyat                                                              (BR-MALIYET-002)
Stok işçilik maliyeti (LIFO): son 50 giriş partisinden geriye doğru, istenen miktar dolana kadar Σ parti işçiliği ÷ maliyet birimi kuru  (maden maliyeti fonksiyonu — bkz. Teknik)
Pırlanta     : Maliyet = kart maliyeti × birim fiyatı × adet                                                            (BR-MALIYET-003)

Adım adım — 22 ayar bilezik kartına iki parti girdi: 100 g @ işçilik 40 TL/g, sonra 50 g @ 60 TL/g; şimdi 80 g satılıyor, has kuru 2.500 TL, satış işçiliği 90 TL/g: 1. Has = 80 × 0,916 = 73,28 g → metal maliyeti = 73,28 × 2.500 = 183.200 TL (günün kuru) 2. Stok işçiliği (LIFO): son parti 50 g × 60 = 3.000; kalan 30 g önceki partiden × 40 = 1.200 → 4.200 TL 3. Maliyet = 183.200 + 4.200 = 187.400 TL 4. Satış değeri = 183.200 + 80 × 90 = 190.400 TL → kâr = 3.000 TL (yalnız işçilik marjı; metal aynı kurla girip çıktığı için sıfır) 5. Ağırlıklı ortalama kullanılsaydı işçilik (100×40 + 50×60)/150 = 46,67 TL/g × 80 = 3.733 TL olurdu; fark kitapçık Ek C.2'nin uyardığı sapmadır.

ERPGOLD'daki karşılığı

Ekranlar

• Maliyet elle girilmez; MADEN, HURDA, NAKİT, PIRLANTA, TAKOZ GİRİŞİ kayıt anında hesaplar. Maden kartında maliyet birimi ve işçilik türü (adet/gram) tanımlanır (TERM-STOK-KARTI).
• Stok ekranları eldeki miktarla birlikte ortalama milyem ve birim maliyeti gösterir: Maden Stokları.

Raporlar

• Maden Satış Kâr (RPT-37), RFN-REPORTS.MADENSTOKKARRAPORU, RFN-REPORTS.TAKOZKARRAPORU, RFN-BILANCO.GETIKAR.
• Metrikler: MET-MALIYET, MET-KAR, MET-KUR-FARKI (kur farkı maliyete girmez).

İş kuralları

• BR-MALIYET-001 maden, BR-MALIYET-002 hurda (ortalama milyem), BR-MALIYET-003 pırlanta, BR-MALIYET-005 tutar birimi, BR-CEVIR-002 çevir/vadeli/nakit.
• BR-STOK-001: stok defterine maliyet yalnız girişte, işçilik × işçilik kuru olarak yazılır; BR-STOK-004: pırlantada tutar × kur.
• BR-HESAP-016: takoz işçilik maliyeti; BR-MALIYET-004: sıfıra bölme koruması; negatif işçilik 0'a çekilir (BR-MALIYET-001; KNOWN_GAPS "işçilik ilk kayıtta sıfır" notu).

Teknik (AIFASOFT içi)

Bu alt başlık müşteri görünümünde gizlenir. - Üç ayrı "maliyet" alanı/fonksiyonu vardır: 1. Cari.Islemler.Maliyet / Satis — uygulama (Cari.IslemEx.MaliyetHesapla) yazar; Kar hesaplanan kolonu bunlardan türer — TBL-CARI.ISLEMLER. 2. Stok.StokHaraketleri.Maliyet — tetikleyici satır 433: girişte Convert(dec(18,2), @StokIsc * @StokIscKur) (= Iscilik × IscilikBirimKur, yalnız işçilik TL), çıkışta 0; pırlantada Tutar × Fn.GetKur(BirimId) — TRG-CARI.ACCEPTTRANSACTION. Bilanco.OzetBilanco bu kolonu ISCILIK kalemi olarak toplar. 3. FN-STOK.GETMADENMALIYETI — TOP 50 … StokTipi=1 And IslemTuru=0 Order By IslemId Desc ile giriş partilerinin Maliyet (işçilik TL) toplamını LIFO ile biriktirir, Sistem.Kurlar son alış kuruyla maliyet birimine böler; FN-STOK.GETORTMILYEM aynı LIFO ile milyem döner (kart sabit milyemliyse onu). - CTR-SEC-MALIYET-01: Sözlük (TERM-MALIYET-SON-GIREN-ILK-CIKAR) "satılan malın maliyeti LIFO ile bulunur" der ve MadenStokDetay.Milyem'i anar; METRIC_DICTIONARY#met-maliyet "stoğa giren malın edinme değeri (birim başına); ağırlıklı ortalama varsayımı (doğrulanmadı — GAP-MALIYET-YONTEMI)" der. Kod: LIFO yalnız işçilik bileşeni ve milyem için geçerlidir; metal değeri her zaman işlem anındaki ana birim fiyatıyla (AnaBirim.Price, alış) hesaplanır, tarihî edinme değeri hiçbir yerde tutulmaz. Ağırlıklı ortalama kodda yoktur (Ek C.2). Metrik sözlüğü ve TERM tanımı "maliyet = günün kuruyla metal + LIFO işçilik" olarak düzeltilmeli; GAP-MALIYET-YONTEMI bu bulguyla kapanabilir. - Bilinen kusurlar: TOP 50 sessiz kesme (Ek C.3), geçmiş rapor bugünkü kurla (Sistem.Kurlar son satır), Program.GetKur daima alış (Ek C.4 / BR-KUR-008). MadenStokDetay sınıfı (TERM-MADENSTOKDETAY-BIRIMFIYAT-MILYEM) çıkış işçiliğini bu fonksiyonlardan alır. - GAP-SEC-MALIYET-01: Nakit (döviz) için stok maliyeti fonksiyonu görülmedi; döviz kârı satır bazında alış/satış kuru farkıyla ölçülür, stoktaki dövizin "maliyet kuru" (MET-KUR-FARKI'daki "ortalama maliyet kuru") hangi fonksiyonla hesaplanıyor doğrulanmadı (RFN-BILANCO.GETKURFARKI açıklamasız).

Sık karıştırılan kavramlar

Mevzuat

• Vergi mevzuatında stok değerleme yöntemi (maliyet bedeli; FIFO/ortalama gibi yöntemlerin kabulü, LIFO'nun durumu) VUK değerleme hükümlerine tabidir; kuyumcu için altının emtia mı para mı sayıldığı KDV ve değerleme açısından ayrı tartışmadır. GAP-MEVZUAT: VUK madde numarası, LIFO'nun vergi açısından kabul durumu ve tarihi bu wiki'de doğrulanmadı; ERPGOLD maliyeti resmi muhasebe değerlemesi değildir, iç yönetim ölçüsüdür.