1. Sıfırdan Sektör ve ERPGOLD Eğitimi — Kitabın Kullanım Kılavuzu

KAYNAK Bu bölüm kitabın nasıl okunacağını anlatır; içerik iddiaları _tools/BOOK_BRIEF.md (kitap sözleşmesi), ../ERPGOLD_WIKI/_tools/AGENT_BRIEF.md (kanıt ve gizlilik kuralları), ../ERPGOLD_WIKI/13_Training/Tracks/INDEX.md (rol bazlı eğitim programı L0–L5) ve ../ERPGOLD_WIKI/01_AIFASOFT/HEDEF_KITLELER.md (11 hedef kitle) üzerine kuruludur.

1.1 Bu kitap kime ve neden var

Bu kitap, kuyumculuk, döviz, finans ve ERPGOLD hakkında hiçbir şey bilmeyen bir okur için yazıldı. Ölçü olarak 15 yaşındaki zeki bir öğrenciyi aldık: hiçbir kavramı bilmediğini varsayıyoruz ama zekâsını küçümsemiyoruz. Kitap bittiğinde aynı okur, bir kuyumcunun ya da döviz bürosunun neden böyle çalıştığını, ERPGOLD'un bu işi nasıl kayda geçirdiğini ve bir sorun çıktığında nereden başlanacağını anlayan bir çalışan olmalı.

Neden böyle bir kitap gerekiyor? AIFASOFT'a katılan yeni bir çalışan üç ayrı dünyayı aynı anda öğrenmek zorunda:

Mevcut kaynaklar (kurumsal wiki, eğitim kitapçığı, A-Z el kitabı) bilgiyi doğru ama parça parça tutuyor: bir ekranın makalesi ekranı, bir tetikleyicinin makalesi tetikleyiciyi anlatıyor. Bu kitap parçaları tek bir hikâyeye diziyor. Kaynak olmayı değil, kaynaklara köprü olmayı hedefliyor; her önemli iddianın yanında hangi wiki makalesinden geldiği yazıyor.

BUNU KARIŞTIRMA Kitap ≠ Wiki. Wiki (../ERPGOLD_WIKI/) kanonik gerçektir: 337 ekran, 220 tablo, 13.681 çağrı, 195 sözlük maddesi. Kitap ise o gerçeğin öğrenme sırasına dizilmiş anlatımıdır. İkisi çelişirse wiki kazanır; kitaptaki cümle düzeltilir.

1.2 İlke: önce NEDEN, sonra NASIL

Kitabın tek öğretim ilkesi budur. Bir düğmeye basmayı ezberleyen kişi, düğme yerinden oynayınca kaybolur; düğmenin neden orada olduğunu anlayan kişi yeni düğmeyi kendisi bulur. Bu yüzden her kavram aynı zincirle anlatılır:

Bu nedir?
  → Neden vardır?
    → Gerçek hayatta hangi problemi çözer?
      → Olmasaydı ne olurdu?
        → Kim kullanır?
          → Nasıl kullanılır?
            → İşletmede sonucu ne olur?
              → ERPGOLD'da karşılığı nedir?
                → Hangi ekran?
                  → Hangi kayıtlar (tablo/satır)?
                    → Hangi stok / bakiye / rapor etkilenir?

Örnek: "Milyem" kavramını "saflık oranı, binde cinsinden" diye ezberletmek yerine kitap şunu sorar: Bileziğin içinde ne kadar altın var? Bileziğin tamamı altın değildir; 22 ayar bilezikte altının payı yaklaşık 0,916'dır. Kuyumcu 100 gram bilezik alırken 100 gram altın almış olmaz, 91,6 gram "has" almış olur. Milyem olmasaydı kuyumcu her bileziği ayrı fiyatlamak zorunda kalırdı; ortak payda olmadan iki bilezik bile karşılaştırılamazdı. ERPGOLD'da bu, maden kartındaki Milyem alanı ve işlem satırındaki Has = Miktar × Milyem hesabıdır (../ERPGOLD_WIKI/02_Sector/Concepts/SEC-MILYEM.md, ../ERPGOLD_WIKI/07_BusinessRules/BR-DEFTER-URETIMI.md). Bölüm 2 bu zinciri her kavram için kurar.

PEKİ NEDEN? Neden "önce nasıl" ile başlamıyoruz? Çünkü ERPGOLD'un davranışlarının çoğu ekranda görünmez: kullanıcı bir işlem satırı yazar, stok defteri ve bakiye defteri bir tetikleyici tarafından üretilir. "Nasıl" düzeyinde kalan kişi bu türetmeyi göremez ve "stok azaldı ama bakiye artmadı" sorusuna cevap veremez. "Neden"i bilen kişi, sorunun cevabının işlem tipinde (peşin / cari / resmi) olduğunu bilir (Bölüm 5–6).

1.3 Dört katmanlı anlatım modeli

Her önemli konu dört seviyede anlatılır. Aynı olay dört kez, dört farklı gözle okunur; okur kendi seviyesinde durabilir ya da bir üst katmana geçebilir. Aşağıda modelin kendisi, gerçek bir olayla gösteriliyor.

Seviye 1 — Çok basit

Ali'nin 100 doları var, Mehmet'in 2 gram altını var. Ali altın istiyor, Mehmet dolar istiyor. Takas yapıyorlar: Ali 100 doları veriyor, Mehmet 2 gram altını veriyor. Ali'nin cebinde artık dolar yok, altın var; Mehmet'in cebinde altın yok, dolar var. Kimse kimseye borçlu değil, iş o anda bitti. Buna peşin iş denir.

Şimdi aynı olayı değiştirelim: Mehmet altını verdi ama Ali "doları yarın getiririm" dedi. Mehmet'in cebinde artık altın yok, dolar da yok; elinde bir söz var: "Ali bana 100 dolar borçlu." İşte bu söz cari hesaptır. Mehmet bu sözü unutmamak için bir deftere yazar.

Seviye 2 — İşletme mantığı

ÖRNEK ALTIN A.Ş.'nin gişesinde Mehmet Kaya (kasiyer) oturuyor; müşteri Döviz Nuri geliyor. Nuri 100 dolar verip karşılığında 2 gram has almak istiyor. Firma gözüyle bu iki harekettir: kasaya 100 dolar girdi (nakit stoğu arttı), kasadan 2 gram has çıktı (maden stoğu azaldı). Nuri parayı hemen verdiği için firmanın Nuri'den ne alacağı ne borcu var; bakiye değişmez. Ama Nuri "doları yarın getiririm" deseydi, has çıkardı ve firma defterine "Nuri 100 USD borçlu" yazardı; nakit stoğu değişmezdi.

Döviz bürosu tarafında olay aynıdır, yalnız mal cinsi farklıdır: Nuri 100 dolar verip TL alır; büro için dolar girdi, TL çıktı. Kur, büronun alış kurudur (müşteri satıyor, büro alıyor).

Seviye 3 — ERPGOLD

Mehmet, ANA MENÜ ▸ Hesap Yonetimi ▸ Cari İşlemler ekranında Döviz Nuri hesabını seçer, kasa ve tarihi kontrol eder, TAMAM der. Peşin takas için işlem ekranında NAKİT ile 100 USD GİRİŞ (tip PEŞİN) ve MADEN ile 2 g has ÇIKIŞ (tip PEŞİN) girer; F2 ile kaydeder. Kasa nakit stoğu +100 USD, maden stoğu −2 g olur; Nuri'nin bakiye kartı değişmez. "Yarın getiririm" senaryosunda ise MADEN ÇIKIŞ NORMAL tiple girilir: maden stoğu düşer, bakiye kartında Nuri 100 USD borçlu görünür. Ayrıntı: Bölüm 5 (işlem ekranı) ve Bölüm 6 (işlemler ve varyantları).

Seviyelerin kullanımı:

Seviye 4 kutuları atlanabilir; kitabın hiçbir sınavı Seviye 4 bilgisi olmadan çözülemeyecek şekilde kurulmadı (teknik sorular ayrıca işaretlidir).

1.4 Kutuların anlamı

Kitapta yedi tür kutu vardır. Kutunun ilk satırı kalın bir etikettir; HTML derleyici etikete göre renklendirir.

Ayrıca her ana bölümde SIK YAPILAN HATALAR kutusu dört alt başlıkla gelir: Yeni çalışan · Müşteri · Destek personeli · Geliştirici. Bu kutular 13.681 destek çağrısının 22 temasından türetilmiştir (../ERPGOLD_WIKI/12_Support/Problems/INDEX.md, ../ERPGOLD_WIKI/12_Support/SymptomChains/).

1.5 ÖRNEK ALTIN A.Ş. — kitabın tek örnek işletmesi

Kitap boyunca tek bir hayali işletme kullanılır; böylece Bölüm 2'de öğrendiğin kavramı Bölüm 7'de aynı kasada, aynı müşterilerle görürsün.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. İstanbul Kapalıçarşı'da toptancı + perakende kuyumcu; içinde bir döviz gişesi de var. Böylece hem kuyumcu hem döviz bürosu senaryoları aynı firmada işlenir. AIFASOFT müşterisidir; ERPGOLD'u iki şubeyle (MERKEZ, ŞUBE-2) kullanır.

Kişiler: Ayşe Demir (firma sahibi) · Mehmet Kaya (kasiyer/gişe) · Zeynep Aksoy (satış) · Ali Çelik (muhasebe) · Deniz Yılmaz (AIFASOFT destek personeli). Müşteri ve tedarikçiler (hayali): Kuyumcu Selim (perakendeci müşteri, cari çalışır) · Döviz Nuri (döviz müşterisi) · Toptancı Yusuf (tedarikçi) · Atölye Kemal (üretici) · Rafineri Kuzey (rafineri).

Pazartesi sabahı başlangıç durumu (MERKEZ kasası):

NAKİT       500.000 TL · 100.000 USD · 20.000 EUR
STOK        2.000 g HAS (24 ayar, milyem 0,995 → kitapta "has")
            1.500 g 22 ayar bilezik (milyem 0,916 → 1.374 g has)
              800 g 14 ayar        (milyem 0,585 →   468 g has)
              300 g karışık hurda  (ort. 0,700   →   210 g has)
CARİ        Kuyumcu Selim    150 g HAS  borçlu   (bize)
            Döviz Nuri     5.000 USD    alacaklı (bizden)
            Toptancı Yusuf   400 g HAS  alacaklı (bizden)

Örnek kurlar (sabit; gerçek ve güncel kur DEĞİLDİR):

Haftalık hikâye (Bölüm 7 tam anlatır, diğer bölümler yalnız atıf yapar): Pazartesi 1.000 g has satın aldı (Toptancı Yusuf, cari) · Salı 600 g 22 ayar sattı (Kuyumcu Selim, cari) · Çarşamba 200 g hurda aldı (perakende müşteri, peşin TL) · Perşembe Kuyumcu Selim'in USD borcunu altına çevirdi · Cuma mutabakat + gün sonu pozisyon.

UYARI Bu firma ve kişiler tamamen hayalidir. Gerçek AIFASOFT müşterilerinin adı kitapta geçmez; iki gerçek kurulum yalnız "döviz bürosu kurulumu (V2)" ve "kuyumcu/rafineri kurulumu (KUYUMCU)" olarak, müşteri-özel şemalar ise MüşteriŞemasıA–D olarak anılır.

1.6 Öğrenme yolu

Kitap 15 halkalık bir zincir izler. Her halka bir öncekine dayanır; halkayı atlarsan bir sonraki bölümdeki "neden" boşta kalır.

 1 Para nedir?
 2 → Döviz nedir, kur nedir?
 3 → Altın nedir, has ve milyem nedir?
 4 → Kuyumcu ne iş yapar?
 5 → Döviz bürosu ne iş yapar?
 6 → Piyasa ve fiyat nasıl oluşur?
 7 → Risk nedir, hedge nedir?
 8 → AIFASOFT kimdir?
 9 → ERPGOLD nedir?
10 → ERPGOLD'u kim kullanır?
11 → Bir işlem neden yapılır?
12 → Aynı işlem ERPGOLD'da nasıl kaydedilir?
13 → Stok, bakiye ve kasa nasıl değişir?
14 → Veritabanında ne olur?
15 → Sorun çıkarsa nereden başlanır?

Her halkanın hangi bölümde olduğu:

Destek bölümler: 08 Sözlük (kitapta geçen terimler, 18_Glossary/ maddelerine bağlı) ve 09 Bilmen gereken 100 şey (kitabın tamamının kontrol listesi).

1.7 Roller için okuma sırası

Wiki'nin eğitim programı altı seviye tanımlar (L0–L5, ../ERPGOLD_WIKI/13_Training/Tracks/INDEX.md). Kitap bölümleri bu seviyelere şöyle oturur:

UYARI Geliştirici için kitap bir giriştir, kaynak değildir. Kod ve veritabanı düzeyinde tek kanonik yer wiki'nin 08_Database/, 09_CodeArchitecture/, 07_BusinessRules/ bölümleri ve türetilmiş TECHNICAL_WIKI/dir. Kitaptaki Seviye 4 kutusu ile wiki çelişirse wiki doğrudur.

1.8 Kaynak hiyerarşisi ve GAP / CTR ne demek

Kitaptaki her somut iddia (ekran adı, işlem tipi kodu, kolon, oran, tarih) bir kaynağa dayanır. Kaynaklar birbirine eşit değildir; çelişki olduğunda üstteki kazanır (kitap sözleşmesi §49):

Sektör ve finans bilgisi için genel kabul (SECTOR_KNOWLEDGE) yeterlidir; ama güncel kur, oran ve mevzuat rakamı kitapta yazılmaz. Kitaptaki her sayı örnektir; mevzuat için kaynak ve tarih yoksa GAP-MEVZUAT yazılır, kesin hüküm verilmez.

GAP görürsen: kaynaklarda o bilgi yok demektir. Örneğin AIFASOFT'un kuruluş yılı, çalışan sayısı ve organizasyon şeması hiçbir iç kaynakta yer almıyor (GAP-AIFA-01); web sitesi "2000'den beri" diyor ama bu iç kaynakla doğrulanamadığından kitap "web sitesi böyle diyor" der, "AIFASOFT 2000'de kuruldu" demez. GAP bir eksiklik itirafıdır; sorunun cevabını bilen kişi wiki'nin governance dosyasına (../ERPGOLD_WIKI/00_Governance/KNOWN_GAPS.md) ekletmelidir.

CTR görürsen: iki güvenilir kaynak farklı şey söylüyor demektir. Örneğin doküman "MAHSUP tipli işlem yalnız stok üretir" der, tetikleyici ise MAHSUP için operasyonel stok/bakiye kaydı üretmez ve 1.581 gerçek MAHSUP satırının sıfır stok hareketi vardır (CTR-004, ../ERPGOLD_WIKI/00_Governance/CONTRADICTIONS.md). Kitap böyle bir yerde iki tarafı da yazar ve hiyerarşiye göre hangisinin muhtemelen doğru olduğunu belirtir (kod > doküman). CTR'yi gördüğün yerde müşteriye kesin cümle kurma; önce kaynağı oku.

BUNU KARIŞTIRMA GAP ≠ CTR. GAP "bilmiyoruz", CTR "iki farklı şey biliyoruz" demektir. GAP'te cevap aranır; CTR'de hangi kaynağın doğru olduğu kanıtlanır.

1.9 Kitabı nasıl okumalı

1. Sırayla oku. Bölümler zincirdir; Bölüm 6'daki "peşin bakiye üretmez" cümlesi Bölüm 2'deki "cari nedir" olmadan anlamsızdır.
2. Seviye 4'ü atlayabilirsin. Katlanmış "Seviye 4 — Teknik" kutuları ilk okumada kapalı kalabilir. Destek ya da geliştirici olduğunda geri dön.
3. Kutuları atlama. PEKİ NEDEN ve BUNU KARIŞTIRMA kutuları sınavların yarısını taşır.
4. Sözlüğü yanında tut. Bilmediğin terimi Bölüm 8'de ara; oradan wiki 18_Glossary/ maddesine gidebilirsin.
5. Her bölüm sonunda üç şey var: Bölüm sonu sınavı (Kolay 5 / Orta 5 / Senaryo 5), Cevap anahtarı (her cevap 1–3 cümle + kaynak) ve "Bunu anladıysan devam et" onay listesi. Onay listesinde işaretleyemediğin madde varsa o başlığa dön.
6. Sayıları ezberleme. Kitaptaki kurlar, gram ve tutarlar örnek işletmeye aittir; ezberlenecek olan hesabın yoludur (has = miktar × milyem, tutar = has × kur…).
7. Bağlantıları kullan. Bir cümlenin kaynağını merak edersen KAYNAK kutusundaki makaleye git; göreli yollar kitabın kökünden (`) verilmiştir: wiki../ERPGOLD_WIKI/..., teknik wikiTECHNICAL_WIKI/...`.

1.10 Kendini sına — ön test

Bu test kitaptan önce çözülür. Amaç not vermek değil, hangi bölüme daha çok zaman ayıracağını göstermektir. Her sorunun altında, cevabı bilmiyorsan hangi bölüme gideceğin yazıyor. Cevaplar §1.11'de.

1. Bir kuyumcu "Selim bana 150 gram borçlu" diyor. Bu 150 gram, bilezik gramı mı, has gramı mı? Neden fark eder? → Bilmiyorsan: Bölüm 2 (has, milyem, ayar).
2. Döviz bürosunun tabelasında "USD alış 40,00 / satış 40,20" yazıyor. Sen 100 dolar bozdurmak istiyorsun; büro sana kaç TL verir? → Bölüm 2 (alış/satış kuru, kimin bakışından).
3. Perakende kuyumcu ile toptancının çalışma biçimi arasındaki temel fark nedir? ("peşin" ve "cari" kelimelerini kullan.) → Bölüm 3 (sektör iş türleri).
4. "Stok" ile "bakiye" aynı şey midir? Bir müşteriye veresiye 10 gram has satınca hangisi değişir, hangisi değişmez? → Bölüm 6 (defter üretimi), giriş için Bölüm 1 §1.3.
5. AIFASOFT ne üretir? ERPGOLD üçüncü taraf bir program mıdır? → Bölüm 4 §16.
6. ERPGOLD'u hangi tür işletmeler kullanır? En az üç tür say. → Bölüm 4 §17.
7. ERPGOLD'da bir işlem yapmak için ekranda sırasıyla ne seçilir? (İpucu: hesap, kasa, tarih…) → Bölüm 5 (işlem ekranı), önizleme Bölüm 4 §17 "Nasıl".
8. Kullanıcı "işlemi kaydettim ama bakiye kartında görünmüyor" diyor. İlk aklına gelmesi gereken soru hangisi: (a) tetikleyici bozuk, (b) işlem tipi peşin mi, (c) yedek alınmamış? → Bölüm 6 (işlem tipleri), Bölüm 4 §17 "Destek nasıl çalışır".
9. Bir işletme ERPGOLD'a Pazartesi sabahı ilk kez başlıyor; kasasında 500.000 TL ve 2.000 g has var. Bu başlangıç durumu programa hangi hesap üzerinden girilir? → Bölüm 4 §18 (açılış / DEVİR).
10. Kitapta bir cümlenin yanında CTR-004 yazıyor. Bu ne anlama gelir; o cümleyi müşteriye olduğu gibi söyler misin? → Bu bölüm §1.8.

1.11 Ön test cevap anahtarı

1. Has gramıdır. Kuyumcu borcu saf altın cinsinden tutar; bilezik gramı milyemle çarpılarak hasa çevrilir (150 g 22 ayar bilezik ≈ 137,4 g has). Kaynak: ../ERPGOLD_WIKI/02_Sector/Concepts/SEC-HAS.md, SEC-MILYEM.md.
2. 4.000 TL. Sen satıyorsun, büro alıyor; büronun alış kuru geçerlidir (100 × 40,00). ERPGOLD'da yön her zaman işletmenin bakışıyla yazılır. Kaynak: ../ERPGOLD_WIKI/02_Sector/BusinessTypes/SEC-DOVIZ-BUROSU.md, 18_Glossary/TERM-ALIS-SATIS-KURU.md.
3. Perakendeci son tüketiciye peşin satar (para o anda el değiştirir, ilişki biter); toptancı başka kuyumculara cari hesapla satar (bakiye birikir, ay sonu mutabakat). Kaynak: SEC-PERAKENDE-KUYUMCU.md, SEC-TOPTANCI.md.
4. Hayır. Stok, kasadaki fiziksel mal; bakiye, bir hesabın bize borcu/alacağı. Veresiye 10 g has satışta stok 10 g azalır ve müşteri bakiyesi 10 g borçlu olur; peşin satışta stok azalır, bakiye değişmez. Kaynak: ../ERPGOLD_WIKI/07_BusinessRules/BR-DEFTER-URETIMI.md.
5. AIFASOFT, ERPGOLD'un üreticisidir; ERPGOLD üçüncü taraf değil, şirketin kendi ürünüdür. Kaynak: ../ERPGOLD_WIKI/01_AIFASOFT/AIFASOFT.md.
6. Kuyumcu (perakende, toptancı, sarraf, üretici/atölye), rafineri/ayar evi, döviz bürosu (yetkili müessese), kıymetli maden ticareti yapan firma. İki canlı kurulum profili: döviz bürosu ve kuyumcu/rafineri. Kaynak: ../ERPGOLD_WIKI/02_Sector/BusinessTypes/, 03_ERPGOLD_Product/VARIANT_MATRIX.md.
7. Cari İşlemler ekranında Hesap Adı seçilir, Kasa ve Tarih kontrol edilir, TAMAM; sonra şeritten işlem türü (MADEN, NAKİT…) seçilir, alanlar doldurulur, F2 ile kaydedilir. Kaynak: ../ERPGOLD_WIKI/05_Screens/SCR-IFTRANSACTION.md.
8. (b). Peşin (tip 1) işlem bakiye defteri üretmez; bu bir hata değil kuraldır. Tetikleyici şüphesi en sona kalır; toptan bakiye onarım aracı hiçbir koşulda çalıştırılmaz. Kaynak: BR-DEFTER-URETIMI.md, ../ERPGOLD_WIKI/12_Support/Playbooks/PB-028.md.
9. DEVİR adlı özel cari hesap üzerinden (hesap türü Devir). Stoklar MADEN/NAKİT giriş ile, cari açılış bakiyeleri BORÇ İŞLEMLERİ (KODU DEVİR) ile girilir; işlem tipi konusunda doküman ile kod çelişir (CTR-004), Bölüm 4 §18 iki tarafı da anlatır. Kaynak: ../ERPGOLD_WIKI/13_Training/Scenarios/SCN-DEVIR.md.
10. CTR = çelişki. Doküman ile kod/veri farklı şey söylüyor; kitap iki tarafı da verir. Müşteriye kesin cümle kurmadan önce 00_Governance/CONTRADICTIONS.md'deki CTR-004 okunur ve kaynak hiyerarşisi (kod > doküman) uygulanır.

Değerlendirme: 8–10 doğru → Bölüm 2–3'ü hızlı geç, Bölüm 4'ten dikkatle başla. 5–7 doğru → sırayla oku. 0–4 doğru → tam olarak bu kitabın yazıldığı okursun; Bölüm 2'den başla, Seviye 4 kutularını kapalı tut.

Bunu anladıysan devam et

• Kitabın kime yazıldığını ve wiki'den farkını bir cümleyle söyleyebiliyorum.
• "Önce NEDEN sonra NASIL" zincirinin en az beş halkasını sayabiliyorum.
• Dört seviyenin (çok basit / işletme / ERPGOLD / teknik) kime hitap ettiğini biliyorum.
• Ali ve Mehmet örneğinde "peşin" ile "cari" farkını anlatabiliyorum.
• Yedi kutu türünün (PEKİ NEDEN, BUNU KARIŞTIRMA, ÖRNEK ALTIN A.Ş., UYARI, KAYNAK, GAP, CTR) ne zaman çıktığını biliyorum.
• ÖRNEK ALTIN A.Ş.'nin beş çalışanını ve beş dış tarafını sayabiliyorum.
• Başlangıç kasasında ne kadar nakit ve kaç gram has olduğunu (yaklaşık) hatırlıyorum.
• Kitaptaki kurların örnek olduğunu, güncel kur olmadığını biliyorum.
• 15 halkalık öğrenme yolunun hangi bölümde devam ettiğini tablodan bulabiliyorum.
• Kendi rolüm için okuma sırasını biliyorum.
• Kaynak hiyerarşisinde kodun dokümandan üstte olduğunu ve nedenini söyleyebiliyorum.
• GAP ile CTR arasındaki farkı biliyorum.
• Seviye 4 kutularını atlayabileceğimi ama sınavların Seviye 1–3'e dayandığını biliyorum.
• Ön testi çözdüm ve zayıf olduğum bölümü belirledim.

2. Para, Döviz, Altın ve Piyasalar

Bu bölüm iki yarımdan oluşur: §3–5 para, döviz ve altın; §8–12 piyasalar, uluslararası piyasalar, borsa, hedge ve pozisyon. Her yarımın kendi sınavı vardır.

§3 Para nedir?

Bu bölüm, kitabın geri kalanının üzerine kurulduğu üç temeli anlatır: para, döviz ve altın. ERPGOLD bir kuyumcu ve döviz bürosu programıdır; ekranlarındaki her rakam bu üç şeyden birini ölçer. Önce paranın kendisiyle başlıyoruz — çünkü kuyumcunun altını da, döviz bürosunun doları da aslında birer "para"dır ve ERPGOLD ikisini aynı listede tutar.

KAYNAK — Bu bölümdeki sektör anlatımı SECTOR_KNOWLEDGE (genel kabul) niteliğindedir; ERPGOLD'a ilişkin her somut iddia (tablo, ekran, kolon, satır sayısı) kanonik wiki makalelerine bağlanmıştır. Bölümdeki bütün kurlar ve fiyatlar ÖRNEK ALTIN A.Ş. örnek kurlarıdır, güncel değildir: USD/TL 40,00 alış / 40,20 satış · EUR/TL 46,00 / 46,30 · Has altın gramı 4.000 TL alış / 4.030 TL satış · Ons 3.100 USD (1 ons = 31,1035 g) · 22 ayar işçilik 150 TL/g.

3.1 Takas dünyasından paraya

Seviye 1 — Çok basit

Bir köy düşün. Ali çiftçi, buğday yetiştiriyor. Mehmet ayakkabıcı. Ali'nin ayakkabıya ihtiyacı var; Mehmet'in de ekmeğe. İkisi anlaşır: bir çuval buğday, bir çift ayakkabı. Buna takas denir.

Takas üç yerde tıkanır:

1. İstek uyuşmazlığı: Mehmet o hafta buğday istemiyorsa Ali ayakkabısız kalır. Ali'nin önce "buğday isteyen bir ayakkabıcı" bulması gerekir.
2. Bölünemezlik: Bir çift ayakkabı yarım çuval buğday ediyorsa Mehmet ayakkabının yarısını veremez.
3. Saklanamazlık: Ali hasadını bugün satmalı; buğday çürür. Kışın ayakkabı almak için "değeri" bir yerde biriktiremez.

Köy bir gün şunu keşfeder: herkesin kabul ettiği, bozulmayan, bölünebilen, taşınabilen tek bir şey seçilirse bu üç sorun ortadan kalkar. Ali buğdayını o şeye çevirir, o şeyle ayakkabı alır; artanı saklar. O şey paradır. Tarih boyunca bu rolü tuz, deniz kabuğu, gümüş ve en çok da altın oynadı — çünkü altın paslanmaz, kolay bölünür, az bulunur ve her yerde tanınır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Kapalıçarşı'daki bir kuyumcu için takas hâlâ yaşıyor: müşteri eski bileziğini getirip yerine yeni bir kolye ister. İki mal birbirine benzemez: biri 22 ayar 18 gram, öteki 14 ayar 30 gram. Kuyumcu bu takası nasıl adil yapar? İkisini de ortak bir paydaya çevirerek: has altın gramı (§5'te anlatılacak). Yani kuyumcu, köyün yaptığı şeyi tezgâhta her gün yapar: farklı malları tek bir ölçüye indirir.

Döviz gişesinde de aynı şey vardır: müşteri euro verir, dolar ister. Büro ikisini ortak bir paydada (TL veya doğrudan bir oran, parite) karşılaştırır (§4.4).

3.2 Paranın üç görevi

Ekonomi kitapları paranın üç görevini sayar. Üçünü de kuyumcu diliyle okuyalım:

PEKİ NEDEN? Neden kuyumcu fiyatı TL yerine has gramla düşünür? Çünkü altının TL fiyatı her gün değişir ama 1 gram has her gün 1 gram has'tır. Kuyumcunun stoğu, borcu ve alacağı altın cinsinden olduğu için "kaç TL" sorusu her sabah değişir, "kaç gram has" sorusu değişmez. ERPGOLD bu yüzden bakiyeyi HAS biriminde tutabilir ve müşteri hesabında "150 g HAS borçlu" yazabilir (bkz. §5.8 ve Bölüm 4 bakiye). TL, kuyumcu için sadece birimlerden biridir; altın da bir "para"dır.

3.3 Paranın biçimleri

Emtia para ile itibari paranın farkı kuyumcu için hayatidir: TL'nin değeri devletin ve piyasanın güvenine bağlıdır; altının değeri kendisindedir. Bu yüzden enflasyon dönemlerinde insanlar TL'yi altına çevirir; kuyumcunun işi de tam bu iki dünya arasındaki köprüdür.

Seviye 3 — ERPGOLD (nakit ve kasa)

ERPGOLD'da "nakit", kasadaki fiziksel paradır ve her para birimi için ayrı bir nakit kartı açılır: MERKEZ kasası TL, MERKEZ kasası USD, ŞUBE-2 kasası TL… Nakit hareketleri NAKİT ekranından yapılır (SCR-IFNAKIT; kavram: SEC-NAKIT): tahsilat, ödeme, döviz alış-satışı. Banka hesabı ise nakit değildir; ayrı bir modülde (banka hesapları) izlenir ve kasa sayımına girmez. Döviz kurulumu işlemlerinin %83'ü NAKİT ekranından geçer (BOOK_BRIEF çekirdek gerçeği); kuyumcu kurulumunda bu oran çok daha düşüktür, çünkü kuyumcunun "parası" çoğunlukla altındır.

BUNU KARIŞTIRMA — Kasa ≠ Cari. Kasa, işletmenin kendi elindeki paradır (nakit kartı); cari, müşteriyle arasındaki borç-alacaktır (bakiye). Döviz Nuri'ye 5.000 USD borçlu olmamız kasada 5.000 USD eksik olduğu anlamına gelmez; kasada 100.000 USD durabilir. Bu ayrım Bölüm 4'te (bakiye) ve Bölüm 5'te (kasa) derinleşir.

3.4 Altının tarihsel rolü

Altın binlerce yıl doğrudan para oldu (sikke). Sonra kâğıt para çıktı ama uzun süre "altına çevrilebilir" kaldı: bankaya kâğıdı götürüp altın alabiliyordunuz (altın standardı). 20. yüzyılın ikinci yarısında bu bağ koptu; bugün paralar itibaridir, altın ise "para gibi davranan bir mal"dır: merkez bankaları rezerv olarak tutar, uluslararası piyasada ons başına USD olarak fiyatlanır ve Türkiye'de tezgâhta gram başına TL olarak alınıp satılır.

Kuyumcu için sonuç şudur: altının fiyatı iki kurun çarpımıdır — dünya ons fiyatı (USD) ve USD/TL kuru. Bu yüzden döviz bilmeden altın fiyatı anlaşılamaz; §4 ve §5 bu zinciri kurar.

GAP-MEVZUAT — Altın standardının kalkış tarihi, TCMB rezerv politikası ve Darphane'nin sikke basım kuralları bu kitapta kaynak+tarih ile doğrulanmamıştır; tarihsel anlatım genel bilgi düzeyindedir, hüküm içermez.

3.5 ERPGOLD'da "birim": TL, USD, EUR ve ALTIN aynı listede

Seviye 1 — Çok basit

Ali'nin cüzdanında TL, dolar ve bir çeyrek altın var. Hepsi ayrı "cins"tir; birini ötekiyle toplayamazsın ("100 TL + 100 USD = 200" diyemezsin). Ama hepsi Ali'nin "parası"dır. ERPGOLD, kuyumcunun cüzdanını tam böyle görür: TL bir cins, USD bir cins, EUR bir cins, HAS (altın) bir cins. Her cinsin ayrı bir sayacı vardır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Kuyumcu her sabah kasasına baktığında dört ayrı soru sorar: "Kaç TL var? Kaç USD? Kaç EUR? Kaç gram has?" Cevaplar birbirine çevrilebilir (kurla) ama toplanmaz. Müşteri borçları da böyledir: Kuyumcu Selim bize 150 g HAS borçluysa bu "150 g has"tır; TL'ye çevirisi her gün değişir, borç değişmez.

Döviz bürosunda cinsler daha çoktur (döviz kurulumunda 131 para birimi kartı — kitapçık §9.1) ama mantık aynıdır: her para birimi ayrı sayaç.

Seviye 3 — ERPGOLD

ERPGOLD'da bu cinslere birim denir. Birim listesi ANA MENÜ ▸ Tanımlamalar ▸ Sistem Tanımları ▸ Birim Listesi ekranından açılır (Birim Tanımlama Ekranı). Bir birimin ekranda görünen alanları: Kodu (TL, USD, EUR, HAS, GUM…), Açıklama, Sıra No, Çarpan, Metal (bu birim kıymetli maden mi), Sabit (bakiyesi sıfır olsa da listede görünsün), Computed (başka birimden hesaplanan türev birim).

Kritik nokta: para ile maden aynı listededir. HAS (altın), GUM (gümüş), PLT (platin), PLD (paladyum) birer birimdir; onları TL ve USD'den ayıran tek şey "Metal" işaretidir. Bu tasarım sayesinde:

• Müşteri bakiyesi TL'de de HAS'ta da tutulabilir (aynı hesapta birden çok birim).
• Kur listesinde HAS'ın da bir alış/satış kuru vardır ("has kuru" — §4.5).
• Bir işlemin "paranın tarafı" (BİRİM alanı) TL olabildiği gibi HAS da olabilir: "600 g 22 ayar bilezik sattım, karşılığı HAS bakiyesine yazılsın" mümkündür.

BUNU KARIŞTIRMA — Birim ≠ Nakit kartı. Birim bir cinstir (USD); nakit kartı o cinsin bir kasadaki stoğudur (MERKEZ kasası USD). Peşin işlemde işlem satırındaki BİRİM alanı bir nakit kartına, cari işlemde ise birim listesine bağlanır (TERM-BIRIM). Aynı şekilde Para ≠ Nakit: TL bir birimdir, kasadaki TL nakittir; banka hesabındaki TL de aynı birimdir ama nakit değildir.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. — Pazartesi sabahı MERKEZ kasasında dört birim var: TL 500.000 · USD 100.000 · EUR 20.000 · HAS (stoktaki altının has karşılığı) 2.000 + 1.374 + 468 + 210 = 4.052 g. Ayşe Hanım "kasada ne var?" diye sorduğunda Mehmet dört sayı söyler, tek sayı değil. Ali Bey (muhasebe) bunları TL'ye çevirmek isterse örnek kurlarla: 500.000 + 100.000 × 40,00 + 20.000 × 46,00 + 4.052 × 4.000 = 500.000 + 4.000.000 + 920.000 + 16.208.000 = 21.628.000 TL (örnek kur, güncel değil). Yarın kur değişince bu toplam değişir; dört sayaç değişmez.

§4 Para birimleri ve döviz

4.1 Para birimleri

Her ülkenin (veya bölgenin) kendi itibari parası vardır: Türkiye'de TL (Türk lirası), ABD'de USD (dolar), Avro bölgesinde EUR, Birleşik Krallık'ta GBP (sterlin), İsviçre'de CHF (frank), Körfez'de SAR, AED… Üç harfli kodlar uluslararası standarttır (ISO 4217; kitap bunu kaynak+tarih ile doğrulamadı, genel bilgi).

Kuyumcu/döviz bürosu için para birimlerinin önemi şudur: her biri ayrı sayaçtır (§3.5) ve her birinin TL cinsinden bir fiyatı vardır. O fiyata kur denir.

Hangi para birimleri gerçekten iş görür? Döviz kurulumunun NAKİT satırları (2026-09-12 matris, birim_dagilimi) cevabı verir:

Yani "131 para birimi kartı" tanımlı olsa da hacmin %99'u dört birimdedir. Kuyumcu kurulumunda NAKİT satırlarında TL 78.409, USD 26.904, EUR 22.673, GBP 3.243, CHF 2.101, SAR 1.049 görülür — kuyumcu da döviz kabul eder ama ana parası altındır (MADEN satırlarının birimi HAS 152.349).

4.2 Döviz nedir?

Seviye 1 — Çok basit

Ali yurt dışına gidecek; cebinde TL var ama orada TL geçmez. Bir dükkâna girer, TL verir, dolar alır. O dükkân bir döviz bürosu, aldığı dolar döviztir. Döviz = yabancı para.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Döviz bürosu iki şey yapar: müşteriden döviz alır, müşteriye döviz satar. Kazancı, alırken verdiği fiyat ile satarken aldığı fiyat arasındaki farktır (§4.3). Sektörde "döviz" çoğunlukla efektif (banknot) anlamındadır; banka hesabındaki döviz kaydi dövizdir ve fiyatı ile mevzuatı ayrıdır (SEC-DOVIZ).

En çok karıştırılan nokta bakış açısıdır: müşteri "dolar aldım" der; büro için bu bir satıştır. ERPGOLD ekranları her zaman işletmenin bakışıyla yazar. Bu kitapta da öyle: "alış" = işletme alıyor, "satış" = işletme satıyor.

BUNU KARIŞTIRMA — Müşterinin alışı ≠ İşletmenin alışı. Döviz Nuri gişeye gelip 1.000 USD alırsa, Mehmet ERPGOLD'a bunu USD SATIŞ olarak girer. Yönü ters yazan yeni çalışan, kasadaki USD'yi azaltacağına artırır; gün sonu sayımı tutmaz.

ÖRNEK ALTIN A.Ş.'de döviz işi gişede döner: Döviz Nuri düzenli müşteridir ve bize 5.000 USD alacaklıdır (yani biz ona borçluyuz); bu bakiye §3.5'teki "USD sayacı"nın müşteri hesabındaki karşılığıdır.

4.3 Kur, alış kuru, satış kuru ve spread

Seviye 1 — Çok basit

Kur, bir paranın başka bir para cinsinden fiyatıdır. "USD/TL 40,00" demek, 1 doların 40 TL ettiği demektir. Elma kilosu 40 TL gibi; burada mal dolardır.

Ama döviz bürosunun vitrininde tek sayı yoktur, iki sayı vardır: "USD alış 40,00 — satış 40,20". Büro senden doları 40,00'a alır, sana doları 40,20'ye satar. Aradaki 0,20 TL'ye spread (makas, marj) denir.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Neden iki kur? Çünkü büro bir aracıdır; malı (doları) ucuza alıp pahalıya satarak yaşar. Manav elmayı toptancıdan 30'a alıp 40'a satar; büro da doları 40,00'a alıp 40,20'ye satar. Fark, büronun kirasını, personelini, riskini ve kârını karşılar.

Spread neden değişir? - Risk: Kur hızlı oynuyorsa büro makası açar; elindeki dolar bir saat sonra değer kaybedebilir. - Hacim: Sık işlem gören para (USD, EUR) dar makasla, nadir para (ör. NOK) geniş makasla satılır. - Rekabet: Kapalıçarşı'da yan yana beş büro varsa makas daralır. - Miktar: Toptan (büyük) işlemde makas daralır; bu yüzden ERPGOLD'da sistem kuru (toptan) ile pano kuru (perakende, marjlı) ayrıdır (§4.5).

Spread aynı zamanda büronun pozisyon riskiyle ilgilidir: gün içinde çok dolar alıp az sattıysa elinde fazla dolar kalır; kur düşerse zarar eder. Bu konu Bölüm 6'da (pozisyon) açılır.

PEKİ NEDEN? Neden alış kuru her zaman satış kurunun altındadır? Tersi olsaydı büro her işlemde zarar ederdi: 40,20'ye alıp 40,00'a satmak, her dolarda 0,20 TL kaybetmektir. Bu yüzden ekranda "alış > satış" görürsen ya kur girişinde hata vardır ya da kur listesi bozuktur (destek teması PRB-KUR-000: "pano/fiyat" çağrıları — PRB-KUR-000).

BUNU KARIŞTIRMA — Alış kuru ≠ Satış kuru. İşletme alırken alış kurunu, satarken satış kurunu uygular. Müşteri 1.000 USD satıyorsa işletme alıyordur → 40,00 → müşteriye 40.000 TL ödenir. Müşteri 1.000 USD alıyorsa işletme satıyordur → 40,20 → müşteriden 40.200 TL alınır. İkisi arasındaki 200 TL büronun brüt kazancıdır.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. — Salı öğlen gişeye iki müşteri gelir (örnek kur, güncel değil): 1. Döviz Nuri 1.000 USD alır → işletme USD satar → 1.000 × 40,20 = 40.200 TL tahsil. Kasa: USD −1.000, TL +40.200. 2. Bir turist 1.000 USD bozdurur → işletme USD alır → 1.000 × 40,00 = 40.000 TL öder. Kasa: USD +1.000, TL −40.000. Gün sonunda USD sayacı başladığı yerdedir (100.000), TL sayacı +200 TL: bu, iki işlemin spread kazancıdır. Mehmet ikinci işlemi yanlışlıkla 40,20'den yazsaydı kazanç sıfır çıkardı — bu yüzden ERPGOLD, girilen fiyat sistem kurundan belli bir yüzdeden fazla saparsa uyarır (BR-KUR-007, §4.5).

Satış tutarı (işletme satıyor)  = Miktar × Satış kuru   = 1.000 × 40,20 = 40.200 TL
Alış tutarı  (işletme alıyor)   = Miktar × Alış kuru    = 1.000 × 40,00 = 40.000 TL
Spread kazancı (çift yön)       = Miktar × (Satış − Alış) = 1.000 × 0,20 = 200 TL
Spread oranı                    = (40,20 − 40,00) ÷ 40,00 = %0,5

Seviye 3 — ERPGOLD

Kur, ERPGOLD'da günlük kur listesidir: her birim için tarihli ALIŞ / SATIŞ çifti. İşlem ekranlarındaki FİYAT alanı bu listeden dolar; kullanıcı fiyatı değiştirebilir ama sapma eşiği aşılırsa "fiyat kurdan farklı" uyarısı çıkar. Ayrıntı §4.5'te.

Döviz Nuri'nin 1.000 USD alışı NAKİT ekranında şöyle kaydedilir (SCR-IFNAKIT):

Kayıt sonrası: USD nakit stoğu −1.000, TL nakit stoğu +40.200; satıra kur fotoğrafı (§4.5) yazılır; kâr satırda saklanır: satış değeri 40.200 − maliyet (1.000 × alış 40,00 = 40.000) = 200 TL (SEC-MALIYET; kitapçık §5.2 gerçek fişi aynı deseni gösterir). Aynı işlem müşteri hesabına cari yazılsaydı (TİP NORMAL): kasadan para çıkmaz, Döviz Nuri'nin USD bakiyesi 1.000 artar, TL bakiyesi 40.200 azalır — bkz. Bölüm 4.

Perakende ekranında (SCR-PARAKENDESATIS) FİYAT yöne göre alış/satış kurundan gelir (BR-KUR-005); isimsiz hesaba 7.000 TL üstü ve 3.000 USD üstü işlemlerde onay/kimlik kuralları vardır (BR-PERAKENDE-001, BR-PERAKENDE-002) — eşikler kodda sabittir, güncel mevzuatla uyumu doğrulanmadı (GAP-MEVZUAT). Döviz satışında BSMV hesaplanır (TERM-BSMV; oran ve dayanak tarihi doğrulanmadı — GAP-MEVZUAT).

BUNU KARIŞTIRMA — Kur ≠ Fiyat. Kur, listedeki gün değeridir; FİYAT ise o işlemde gerçekten uygulanan değerdir. Mehmet iyi müşteriye 40,15 verebilir; kur 40,20 kalır, fiyat 40,15 yazılır. Sapma "İşlem Kur Farkı (%)" eşiğini aşarsa program sorar, ama engellemez (BR-KUR-007).

4.4 Çapraz kur ve parite

Seviye 1 — Çok basit

Ali'nin elinde euro var, dolar istiyor. İki yol var: - Uzun yol: Euroyu TL'ye boz, TL ile dolar al. İki işlem, iki makas. - Kısa yol: Euroyu doğrudan dolara çevir. Bunun için "1 euro kaç dolar?" sorusunun cevabı gerekir. O cevaba parite (çapraz kur) denir: EUR/USD 1,15 → 1 euro 1,15 dolar.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Parite, iki yabancı paranın birbirine oranıdır; TL'ye uğramaz. Ama büro kendi paritesini kendi kurlarından türetir: euroyu alış kurundan alır, doları satış kurundan verir. Bu yüzden büronun paritesi piyasa paritesinden biraz "kötü"dür — makas iki bacağa gömülüdür (SEC-PARITE).

Büro EUR alıyor (alış 46,00), USD veriyor (satış 40,20):
  Parite (EUR/USD) = 46,00 ÷ 40,20 = 1,1443
  Müşteri 1.500 EUR verir → 1.500 × 1,1443 = 1.716,42 → 1.716 USD alır (tam sayıya yuvarlama — BR-KUR-010)
  TL pivotu = 1.500 × 46,00 = 69.000 TL  =  1.716,42 × 40,20  ✓  (TL kasadan geçmez, yalnız hesap köprüsüdür)

Ters yön — büro USD alıyor (40,00), EUR veriyor (46,30):
  1.716 USD × 40,00 = 68.640 TL → ÷ 46,30 = 1.482,5 EUR
  Müşteri 1.500 EUR verip geri 1.482,5 EUR alabilir: 17,5 EUR fark = iki bacağın makası.

Sektörde bu işleme arbitraj denir (finans literatüründeki "risksiz kâr" anlamı değil; tezgâh dilinde arbitraj = döviz-döviz takas — SEC-ARBITRAJ).

BUNU KARIŞTIRMA — Kur ≠ Parite. Kur bir birimin TL (ana birim) fiyatıdır: USD/TL 40,00. Parite iki yabancı paranın birbirine oranıdır: EUR/USD 1,1443. Kurdan parite türetilir (46,00 ÷ 40,20), ama parite tek başına TL söylemez. Parite ≠ Arbitraj: parite orandır, arbitraj o oranla yapılan işlemdir.

BUNU KARIŞTIRMA — Çarp ≠ Böl. Bazı çiftler ters yazılır (EUR/USD ile USD/JPY gibi). EUR/USD'de euro miktarı pariteyle çarpılır; USD/JPY'de dolar miktarı bölünmez, yen miktarı bulunmak için çarpılır ama JPY'den USD'ye giderken bölünür. ERPGOLD parite tanımında bu yüzden Yön (Çarp/Böl) alanı vardır (ENUM-PARITE-YON).

Seviye 3 — ERPGOLD

ERPGOLD'da parite üç şeydir: 1. Tanım tablosu: Parite Tanımlama ekranı (SCR-FRMPARITEEKLE) — BİRİM 1, BİRİM 2, YÖN (Çarp/Böl), değer. 2. NAKİT ekranında bir işlem tipi: tip listesinde PARİTE (X) seçilir; program iki nakit satırı yazar — verilen döviz ve alınan döviz, ikisi de TL karşılığıyla, ikincisi birincisine bağlı (SCR-IFNAKIT, BR-TIP-011). Karşı dövizin nakit stoğu (kasa kartı) yoksa kayıt reddedilir. 3. Ayrı bir ekran: PARİTE ekranı (sınıf adı "döviz" olsa da işlevi iki döviz arası takastır — SCR-IFDOVIZ); ALINACAK / VERİLECEK etiketleri yöne göre değişir.

UYARI — Hacim raporunda arbitrajı tek işlem mi iki işlem mi saydığın raporu ikiye katlar. Tek saymak için ana kayıt satırları (bağ alanı −1) sayılır; döviz hacmi istenirse iki bacak da (kitapçık §5.4; MET-ISLEM-HACMI).

4.5 ERPGOLD'da kur: kur tablosu, kur giriş ekranı, EDS/pano, TCMB ve kur fotoğrafı

Seviye 1 — Çok basit

Ali'nin dükkânında bir kara tahta var; her sabah üstüne "USD 40,00 / 40,20" yazıyor. Gün içinde kur değişirse siliyor, yeniden yazıyor. Ama akşam "sabahki satışı kaçtan yapmıştım?" diye sorarsa tahta cevap veremez — tahtada artık yeni kur var. Bu yüzden Ali her satış fişine o anki kuru da yazar. ERPGOLD'un kur tablosu kara tahtadır; fişe yazılan kur ise kur fotoğrafıdır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

İşletmenin üç ayrı kur ihtiyacı vardır ve üçü ERPGOLD'da ayrı yerde durur (SEC-KUR):

Kur fotoğrafı ise dördüncü kavramdır: her işlem satırına, kayıt anındaki kurlar yazılır; böylece "işlem günkü kur" ile "bugünkü kur" ayrılır. Raporlar geçmiş kârı işlem günkü kurla, bugünkü pozisyonu bugünkü kurla değerler.

PEKİ NEDEN? Neden kur her satıra ayrıca yazılır, tablodan bakılmaz? Çünkü kur tablosu değişir (düzeltilir, kopyalanır, EDS yeniden yazar); işlem ise o anki kurla yapılmış bitmiştir. Satırdaki HAS/USD/EUR kurları olmasa, üç ay sonra "o gün 65 USD'yi kaçtan sattım?" sorusuna cevap veren bir kayıt kalmazdı; kâr raporu bugünkü kurla yeniden hesaplanır ve yanlış çıkardı. Kural: BR-KUR-001 kayıt anında kur fotoğrafı; BR-KUR-003 düzeltmede kur yeniden çekilmez.

Seviye 3 — ERPGOLD

Kur Giriş Ekranı (ANA MENÜ ▸ Hesap Yönetimi ▸ Ayarlar ▸ Kur Giriş Ekranı — SCR-FRMKURGIRISEKRANI): 1. Soldaki tarih gezgininden gün seçilir; başlık "gg.aa.yyyy TARİHLİ KUR LİSTESİ" olur. 2. Kırmızı satırlar o gün için henüz kuru girilmemiş birimlerdir. 3. Satırda Alış yazılır, Enter → Satış, Enter → alt satır. Yalnız bu iki sütun düzenlenir. 4. Liste dünle aynıysa Kopyala dünkü kurları bugüne kopyalar. 5. Bir tarihte kur yoksa ERPGOLD sessizce en son kuru kullanır (TERM-KUR-LISTESI) — yani "kur girmeyi unuttum" hatası ekranda görünmez, fiyat eski kurdan gelir.

EDS / pano akışı: Elektronik Döviz Sistemi (pano yazılımı), belirli aralıkla (≈5 sn) her ürünün alış/satışını doğrudan ERPGOLD'a yazar; pano ürününün Alias'ı ERPGOLD birim koduyla (USD, EUR, HAS…) aynı olmalıdır, değilse kur sessizce yazılmaz (INT-KUR-EDS). Pano ekranları: Döviz Panosu.

TCMB kuru: Yalnız resmi (faturalı) ve mahsup tipli işlemlerde USD karşılığı TCMB'den alınır (girişte alış, çıkışta satış); TCMB'ye erişilemezse sistem kuru sessizce kullanılır (INT-TCMB, BR-KUR-002). Ekran: TCMB kur ekranı; rapor: Merkez Bankası Raporu (RPT-72).

Kur fotoğrafı ekranda: işlem satırında görünmez ama kayıtta durur; Perakende ekranında DÖVİZ KURU alanı bunun USD karşılığını gösterir. İşlem Kur Farkı (%) ayarı: girilen FİYAT sistem kurundan bu yüzdeden fazla saparsa "fiyat kurdan farklı, devam?" sorusu çıkar (BR-KUR-007). Kur listesi raporu: RPT-86.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. — Pazartesi sabahı Mehmet kur giriş ekranını açar; USD ve EUR satırları kırmızıdır (EDS gece durmuş). Elle girer: USD 40,00 / 40,20, EUR 46,00 / 46,30, HAS 4.000 / 4.030 (örnek kur, güncel değil). Öğlen Döviz Nuri'ye 1.000 USD satılır; satıra UsdKur 40,00, EurKur 46,00, HasKur 4.000 fotoğraf olarak yazılır. Salı kur 41,00'e çıkar; Pazartesi işlemi raporda hâlâ 40,00 ile görünür — doğru olan da budur. Deniz (destek) Salı "fiyat neden eski?" çağrısı alırsa ilk baktığı yer: EDS Alias eşleşmesi ve kırmızı satırlar.

UYARI — Kur fotoğrafı alış kurlarıyla yazılır (TERM-KUR-FOTOGRAFI); SQL tarafındaki kur fonksiyonu da daima alış döndürür (BR-KUR-008). Program tarafındaki kur okuma fonksiyonunun alış mı satış mı döndürdüğü koddan doğrulanamadı (BR-KUR-001 GAP; kitapçık §4.3 "daima alış" der). Rapor yazarken kur yönünü elle seç.

SIK YAPILAN HATALAR (kur) - Yeni çalışan: Müşterinin alışını işletmenin alışı sanıp yönü ters girmek; sabah kur girmeyi unutup dünkü kurla satmak (ekran uyarmaz). - Müşteri: "Panoda başka fiyat, fişte başka" — pano kuru marjlı perakende fiyatı, fişteki kur sistem kuru; ikisi aynı olmak zorunda değil (TERM-PANO-KURU; GAP-SEC-KUR-01: pano tablosunu tüketen ekran kodda bulunamadı, perakende fiyatı sistem kurundan alıyor — doğrulanmalı). - Destek personeli: EDS Alias ≠ birim kodu → kur sessizce yazılmaz; Sistem.Kurlar'da yılların birikmiş kaydı → EDS yavaşlığı (H-160; PRB-KUR-000 "EDS" 44 çağrı, "Pano" 24). - Geliştirici: Kur fotoğrafını düzeltme ekranında yeniden çekmek (BR-KUR-003 yasaklar); raporda bugünkü kurla geçmiş kârı hesaplamak (CTR-SEC-MALIYET-01 ile ilişkili).

§5 Altın ve kıymetli madenler

5.1 Altın nedir, neden değerlidir?

Seviye 1 — Çok basit

Altın sarı, parlak, yumuşak bir metaldir. Paslanmaz, kararmaz, binlerce yıl toprak altında kalsa bile aynı çıkar. Az bulunur: bugüne kadar çıkarılan tüm altın birkaç yüzme havuzunu ancak doldurur. Kolay işlenir: bir gramı ince tel veya yaprak yapılabilir. Bu dört özellik (dayanıklı, nadir, bölünebilir, herkesçe tanınan) onu binlerce yıl para yaptı (§3.4).

Seviye 2 — İşletme mantığı

Kuyumcu için altın üç şeydir aynı anda: 1. Hammadde: bilezik, kolye, yüzük ondan yapılır. 2. Ticaret malı: külçe ve ziynet olarak alınıp satılır; kâr alış-satış makasından gelir. 3. Para: müşteriyle ve toptancıyla hesap "has gram" üzerinden görülür; borç altınla ödenir.

Altının TL fiyatı her gün değişir, bu yüzden kuyumcu elindeki altını "pozisyon" olarak görür: fiyat yükselirse kazanır, düşerse kaybeder (Bölüm 6). Bu riskten kurtulmanın yolu, stoğu ve borcu has cinsinden tutup TL'yi yalnızca ödeme aracı olarak görmektir.

5.2 Ölçü birimleri: gram, kilogram, ons

Dikkat: kıymetli madende troy ons kullanılır (31,1035 g); mutfaktaki ons (28,35 g) değil (SEC-ONS).

Türkiye'de gram konuşulur ama dünya fiyatı ons ile gelir. Bu yüzden her sabah şu zincir kurulur:

Ons fiyatı (USD)     : 3.100 USD                         (örnek, güncel değil)
Has gram (USD)       = 3.100 ÷ 31,1035  = 99,667 USD
Has gram (TL, alış)  = 99,667 × 40,00   = 3.986,7 TL
Has gram (TL, satış) = 99,667 × 40,20   = 4.006,6 TL

ÖRNEK ALTIN A.Ş.'nin has kuru 4.000 / 4.030 TL'dir; ons×kur hesabından biraz farklıdır — bu normaldir, yerel has fiyatı piyasada (arz-talep, İstanbul primi) oluşur; ons×kur yalnızca "olması gereken"in yaklaşık değeridir.

PEKİ NEDEN? Neden ons Türkiye'de tezgâhta hiç konuşulmaz ama kuyumcu her sabah onu izler? Çünkü ons, fiyatın kaynağıdır ama ölçünün değil. Müşteri gram alır, gram satar; rafineri ve toptancı ile ise ons üzerinden anlaşılabilir. Döviz kurulumu verisinde fiyat tipi dağılımı bunu gösterir: 1.564.551 satır gram başına, 13.621 adet başına, 2.483 has başına, ons başına 0 satır (kitapçık §6; SEC-ONS). Ons, ERPGOLD'da bir fiyat tipi (F.TİPİ Oz) olarak vardır ama günlük işlemde değil, vadeli/toptan tarafta anlamlıdır.

Seviye 3 — ERPGOLD (ons)

VADELİ ekranında (SCR-IFVADELI) F.TİPİ Oz seçilince tutar, girilen gramın ons karşılığı üzerinden hesaplanır; dönüşüm için ons çarpanı kullanılır — önce hesap kartındaki "Ons Çarpan", o 0 ise genel ayarlardaki değer (BR-VADELI-002, BR-VADELI-003; Genel ayarlar). Birim listesinde ons, Computed işaretli türev bir birim olarak da tanımlanabilir (Carpan ile HAS'tan hesaplanır — §3.5 Seviye 4).

GAP — Genel ayardaki ons çarpanının canlı kurulumlarda 31,1035 mi yoksa başka bir değer mi olduğu veriden doğrulanmadı (GAP-SEC-ONS-01); doküman sabit 31,1035 anlatır, kod çarpanı ayardan okur. Kitapta 31,1035 sektör sabiti olarak kullanılır.

5.3 Saflık: ayar, milyem, has — ve neden has hesabı yaparız

Seviye 1 — Çok basit

Saf altın çok yumuşaktır; bilezik yapsan bükülür. Bu yüzden içine biraz bakır, gümüş katılır — buna alaşım denir. Ama o zaman "100 gramlık bilezik" 100 gram altın değildir; içinde belki 91,6 gram altın, 8,4 gram bakır vardır.

Şimdi Ali'nin sorusu: elinde bir 22 ayar bilezik, bir 14 ayar yüzük, bir de saf külçe var. "Toplam kaç gram altınım var?" Terazi "180 gram" der ama bu yanlış cevaptır; bakırı da altın saymış olur. Doğru cevap için her parçanın içindeki saf altını bulup toplamak gerekir. İşte o toplam hastır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Neden has hesabı yaparız? Üç sebep:

1. Tek payda: Farklı ayarlardaki mallar gram olarak toplanamaz; has olarak toplanır. Stok raporu, müşteri borcu, rafineriye giden mal — hepsi has'la konuşulur.
2. Fiyat has üzerinden oluşur: Piyasada "gram has" fiyatı vardır (4.000/4.030 örnek). 22 ayarın, 14 ayarın fiyatı bundan türetilir: 22 ayar gram = has fiyatı × 0,916. Yani kuyumcu ayara göre ayrı ayrı fiyat ezberlemez; tek has fiyatı ve milyem bilir.
3. Pozisyon: Kuyumcunun altın riski, elindeki has miktarıdır. 1.500 g 22 ayar bilezik stokta durduğu sürece kuyumcu 1.374 g has "uzun"dur; fiyat 100 TL artarsa 137.400 TL değer kazanır, bilezik sayısı kadar değil.

Saflık üç dilde söylenir:

Üçü aynı şeydir: milyem = ayar ÷ 24; 22 ÷ 24 = 0,9167 → sektör yuvarlaması 0,916. Standart tablo (sektör genel kabulü, SEC-AYAR):

Saflık nasıl ölçülür? Damga (bileziğin içindeki "916" yazısı) üreticinin beyanıdır; kuyumcu hurda alırken ona değil ölçüme güvenir (SEC-AYAR):

Kuyumcu kurulumunda 10.618 takozun %99,9'u raporludur; XRF yalnız 7 takozda kullanılmıştır (kitapçık §9.5). Yani sektörde "ayar", cihaz tahminiyle değil raporla kesinleşir. Ayar evi tanımı: Ayar Evi Tanımlama.

Formül ve örnekler:

Has (g) = Miktar (g) × Milyem (ondalık)

100 g, 0,916  →  100 × 0,916 = 91,60 g has        (22 ayar bilezik)
100 g, 0,585  →  100 × 0,585 = 58,50 g has        (14 ayar zincir)
100 g, 0,995  →  100 × 0,995 = 99,50 g has        (995 külçe — dikkat: külçenin bile hası brüt gramından küçüktür)
 50 g, 0,750  →   50 × 0,750 = 37,50 g has        (18 ayar kolye)

Tersine: 60 g parçanın hası 35,1 g ise milyem = 35,1 ÷ 60 = 0,585 → 14 ayar

ÖRNEK ALTIN A.Ş. — Pazartesi sabahı MERKEZ stoğu (brief'teki başlangıç durumu):

Kalem	Brüt gram	Milyem	Has
Has altın (24 ayar)	2.000	0,995 (kitapta "has" olarak sayılır)	2.000
22 ayar bilezik	1.500	0,916	1.374
14 ayar	800	0,585	468
Karışık hurda	300	0,700 (ortalama)	210
Toplam	4.600	—	4.052

Ayşe Hanım'a "ne kadar altınımız var?" sorusunun tek doğru cevabı 4.052 g hastır; 4.600 g demek 548 g bakırı altın saymaktır. TL değeri: 4.052 × 4.000 = 16.208.000 TL (alış kuru, örnek); ons karşılığı 4.052 ÷ 31,1035 = 130,3 ons ≈ 403.800 USD.

BUNU KARIŞTIRMA — Has ≠ Gram. Gram terazinin gösterdiği toplam ağırlıktır (alaşım dahil); has yalnız içindeki saf altındır. Raporda toplanabilir olan yalnız hastır; gram toplamı sadece aynı ayardaki mallar için anlamlıdır. Brüt ile has karıştırılırsa %8–%40 hata (MET-HAS).

BUNU KARIŞTIRMA — Ayar ≠ Milyem. Aynı saflığın iki ölçeği: ayar 24'lük, milyem 1.000'lik. ERPGOLD'da "AYAR" adlı giriş alanı yoktur; ayar bilgisi kartın MİLYEM alanı ve kart adıyla ("22 AYAR BİLEZİK") taşınır. Ayrıca "ayar"ın ikinci anlamı ölçme işidir: "takozu ayara göndermek", "ayar evi", "ayar raporu".

BUNU KARIŞTIRMA — Milyem (binde) ≠ Milyem (ondalık). 916 ile 0,916 aynı değerdir; ERPGOLD alanları ondalık bekler. Takoz ekranında XRF milyemi binde girilir ve program ÷1000 yapar (BR-TAKOZ-009). Yeni çalışanın MİLYEM alanına "916" yazması hası 916 kat büyütür — ekranda üst sınır kontrolü olup olmadığı doğrulanmadı (GAP-SEC-MILYEM-01); kuyumcu verisinde hurda milyemi 1,01'e kadar çıkmış (GAP-SEC-HURDA-01).

Seviye 3 — ERPGOLD

MADEN ve HURDA ekranlarında üç alan birlikte çalışır: MİKTAR (terazi gramı), MİLYEM (karttan gelir, değiştirilebilir), HAS (otomatik = MİKTAR × MİLYEM). HAS elle değiştirilirse milyem geri hesaplanır (SCR-IFMADEN). Hurdada milyem karttan değil ölçümden gelir (mihenk, XRF, ayar evi) ve kart değerini ezer (SCR-IFHURDA).

Adetli üründe (ziynet) MİKTAR adettir ve milyem alanı bir adedin has karşılığını taşır: 1 adet yarım altın, milyem 3,21 → has 3,21 g (kitapçık §5.1, Ek C.1). Yani milyem alanı bazen 1'den büyüktür; bu hata değil, adetli kartın tasarımıdır (§5.5).

Fiyat tipi (F.TİPİ) hangi gramın fiyatlandığını söyler: Miktar (brüt gram başına, ayara özgü fiyat), Has (has gram başına), Ad (adet başına), Oz (ons başına — veride kullanılmamış) — TERM-FIYAT-TIPI. Aynı bilezik iki yolla da fiyatlanır ve yaklaşık aynı tutara çıkar:

22 ayar 25,00 g bilezik, has satış kuru 4.030 TL (örnek):
  F.TİPİ Has   : has = 25,00 × 0,916 = 22,90 g → 22,90 × 4.030 = 92.287 TL
  F.TİPİ Miktar: 22 ayar gram fiyatı = 4.030 × 0,916 = 3.691,48 → 25,00 × 3.691,48 = 92.287 TL   (işçilik hariç)

5.4 Fiyat zinciri: ons → has gram → ayarlı gram → vitrin

Buraya kadar öğrendiklerimizi tek zincirde birleştirelim (örnek kurlar, güncel değil):

1. Ons (USD)         3.100 USD
2. Has gram (USD)    3.100 ÷ 31,1035               =   99,667 USD
3. Has gram (TL)     99,667 × 40,20 (USD satış)    = 4.006,6 TL  → piyasa has satış 4.030 TL (örnek)
4. 22 ayar gram      4.030 × 0,916                 = 3.691,48 TL
5. Vitrin (22 ayar)  3.691,48 + 150 işçilik        = 3.841,48 TL / g
6. 14 ayar gram      4.030 × 0,585                 = 2.357,55 TL  (+ kendi işçiliği)

Her halka bir ayrı kavramdır: (1) dünya fiyatı, (2) ons→gram, (3) döviz kuru, (4) milyem, (5) işçilik. Kuyumcu "altın yükseldi" dediğinde 1 veya 3 değişmiştir; "işçilik arttı" dediğinde 5. ERPGOLD bunları ayrı tutar: has kuru kur listesinde, milyem kartta, işçilik kartta/işlemde.

5.5 Altının biçimleri: külçe, gram altın, ziynet, takı, hurda, takoz, çeşni

Tezgâhta altın yedi ayrı kılıkta dolaşır. Hepsi altındır ama ölçüsü, fiyatı ve ERPGOLD ekranı farklıdır:

Seviye 1 — Çok basit

Ali'nin annesinin eski bileziği hurdadır: kuyumcu ona takı değil, içindeki altın kadar para verir. Kuyumcu yüz tane böyle bilezik biriktirip eritince ortaya bir kütle çıkar: takoz. Takozun içinde ne kadar altın olduğu belli değildir; bir laboratuvar (ayar evi) küçük bir parça keser (çeşni), ölçer, "binde 640 altın" der. Takoz rafineriye gider, saf altın (külçe) olarak geri gelir. Külçe atölyeye gider, yeni bilezik (takı) olur; vitrine çıkar. Bir gün o bilezik de hurda olur. Döngü budur.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Ziynet (çeyrek, yarım, tam) özel bir yerdedir: adetle satılır, her adedin gramı sabittir (çeyrek 1,754 g, yarım 3,508 g, tam 7,016 g; Ata 7,216 g — sektör genel kabulü), 22 ayardır. Vitrinde "çeyrek satış" adet fiyatıyla yazılır; has hesabı arka planda döner: çeyrek hası 1,754 × 0,916 = 1,607 g. Toptan/sarraf dilinde aynı ürün grubuna sarrafiye denir.

Ziynet has tablosu (sektör genel kabulü; çeyrek değeri TERM-PARCA-GRAMI ile uyumlu):
  Çeyrek  1,754 g × 0,916 = 1,607 g has
  Yarım   3,508 g × 0,916 = 3,213 g has     (kitapçık §5.1 gerçek fişindeki 3,21 ile uyuşur)
  Tam     7,016 g × 0,916 = 6,427 g has
  Ata     7,216 g × 0,916 = 6,610 g has

5 adet çeyrek satışı, has satış kuru 4.030 TL, satış primi %3, basım işçiliği yok (örnek):
  Toplam has      = 5 × 1,607 = 8,035 g
  Adet fiyatı     = 1,607 × 4.030 × 1,03 = 6.670,3 TL
  Tutar           = 5 × 6.670,3 = 33.351,5 TL

Ziynet ERPGOLD'da adetle işlem gören bir maden kartıdır: kartta "adetle" bayrağı ve parça gramı; MADEN ekranında ADET girilir, MİKTAR ve HAS karttan türer ("Lütfen Adet Giriniz" doğrulaması). Kitapçık §5.1 gerçek fişinde 1 adet eski yarım için ADET 1, MİKTAR 1, milyem alanı 3,21 (adet başı has) yazılmıştır — yani adetli kartta milyem alanı saflık değil bir adedin hasıdır (Ek C.1). Ziynet işçilik tarifesi ayrı ekrandadır (Ziynet işçilikleri; işlev açıklaması wiki'de GAP). Yeni basım ile eski (ikinci el) ziynet ayrı kartla izlenir; fiyat farkı basım işçiliği ve kondisyondan gelir.

CTR (mevcut, CTR-SEC-GRAM-01 / CTR-SEC-ZIYNET-01) — TERM-PARCA-GRAMI "MİKTAR = ADET × parça gramı (çeyrek 1,754)" der; gerçek fişte MİKTAR 1 ve milyem 3,21 görülür. İki model de kartın tanımına bağlıdır (parça gramı 1 + milyem 3,21 ya da parça gramı 3,508 + milyem 0,916); has toplamı ikisinde de doğru çıkar, gram toplamı ise kartlar tutarsızsa anlamsızlaşır. Hangi kartların hangi modeli kullandığı veriden doğrulanmadı.

Hurda alımında iki şey ölçülür: terazi gramı ve milyem (damgaya değil ölçüme güvenilir). Kuyumcu hurdayı has fiyatının biraz altında bir "hurda alış has fiyatı"yla alır; fark marjıdır. İşçilik ödenmez — müşterinin yıllar önce ödediği işçilik burada kaybolur.

Takoz kuyumcu/rafineri kurulumunun kalbidir: kuyumcu kurulumunda 13 ayda 10.870 takoz kartı, 16,4 ton brüt / 5,6 ton has, ortalama milyem 0,702 (kitapçık §9.5). Her takoz iki işlem üretir: GİRİŞ (atölyeden alındı) ve ÇIKIŞ (rafineriye verildi). Döviz bürosunda bu akış hiç yoktur (takoz kartı boş).

BUNU KARIŞTIRMA — Külçe ≠ Takoz. Külçe standart saflık ve gramajda sertifikalı bardır (995, 1 kg); takoz ayarı belirsiz, raporla ölçülen dökme kütledir (691,73 g, 0,638). Sözlük TERM-TAKOZ ikisini eş anlamlı verir; kitapçık §2.3 ve ekranlar ayırır (CTR-SEC-TAKOZ-01 / CTR-SEC-KULCE-01). Hurda ≠ Takoz: hurda henüz eritilmemiş takıdır; eritilince takoz olur. Ziynet ≠ Gram altın: ziynet 22 ayar adetli para, gram altın 995/999 gramlı küçük külçedir. Çeşni ≠ Fire: çeşni ölçülmüş, kodlanmış (CS + numara) ve bir hesaba yazılan numunedir; fire üretimde kaybolan ve hesabı olmayan gramdır.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. — Çarşamba, perakende müşteri 200 g karışık hurda getirir (haftalık hikâye; ayrıntı Bölüm 7). Zeynep mihenkle bakar: ortalama milyem 0,700 → has 140 g. Firma hurdayı has alış kuru 4.000 TL'den öder: 140 × 4.000 = 560.000 TL peşin TL (örnek kur, güncel değil). Stok: hurda +200 g brüt, +140 g has. Ertesi hafta bu hurda 300 g'lık eski stokla birlikte eritilip takoz olur; Rafineri Kuzey'e gider; ayar raporu "Au 0,700, Ag 0,050" derse 500 g takozdan 350 g has altın + 25 g gümüş bakiyesi doğar, rafineri işçiliği has olarak kesilir.

5.6 İşçilik, fire, rafinasyon

Seviye 1 — Çok basit

Mehmet ayakkabı yaparken deri parası ayrı, emek parası ayrıdır. Kuyumcu da öyle: bileziğin fiyatı = altın değeri + işçilik. Altın değeri has × has kuru; işçilik ustanın emeğidir. Bileziği bozdurunca yalnız altın geri alınır; emek parası gider.

Seviye 2 — İşletme mantığı

İşçilik iki dilde söylenir (SEC-ISCILIK): - Para cinsinden: "gramı 150 TL işçilik" (ÖRNEK ALTIN A.Ş. 22 ayar örneği). - Milyem (altın) cinsinden: "916 + 40 milyem" → gram başına 0,040 g has fazladan ödenir. Toptan ve atölye dilinde yaygındır; işçilik altınla ödenir, para el değiştirmez.

Kuyumcunun gerçek kârı işçilik ve makastadır; altının kendisi piyasa fiyatına alınıp satılır. Bu yüzden ERPGOLD maliyeti ikiye ayırır: metal değeri günün kuruyla, işçilik stoktan (son giren ilk çıkar).

Fire, eritme, döküm, cila sırasında kaybolan gramdır (toz, buhar, tezgâh dibi). Ölçülemez, hesabı yoktur; atölye bunu işçiliğe gömer. Rafinasyonda "rafinasyon payı" olarak konuşulur. Rafinasyon, takozdaki altını kimyasal yolla ayırıp 995/999,9 saflığa çıkarmaktır; rafineri karşılığında has bakiyesi yazar ve işçiliğini altınla keser (kuyumcu kurulumunda 691,73 g takoz için 0,45 g has — kitapçık §9.5).

22 ayar 20,00 g bilezik satışı, has satış kuru 4.030 TL, işçilik 150 TL/g (örnek):
  Has            = 20,00 × 0,916          = 18,32 g
  Altın değeri   = 18,32 × 4.030          = 73.829,60 TL
  İşçilik (TL)   = 20,00 × 150            =  3.000,00 TL
  Satış tutarı   = 73.829,60 + 3.000      = 76.829,60 TL
  İşçilik (has)  = 3.000 ÷ 4.030          = 0,744 g → gram başına 0,744 ÷ 20 = 0,037 → "37 milyem işçilik"
Müşteri aynı bileziği yarın bozdurursa: 18,32 × 4.000 (alış) = 73.280 TL alır; 3.549,60 TL fark = işçilik + makas kaybı.

Seviye 3 — ERPGOLD

MADEN ekranında işçilik ayrı kutuya girilmez: kullanıcı TUTAR'ı girer, program TUTAR − altın değeri farkını işçilik olarak hesaplayıp kayda yazar (BR-MALIYET-001); negatif çıkarsa 0 yapılır ("işçilik neden sıfır göründü?" destek teması). Kart tanımında GİRİŞ İŞÇİLİĞİ / ÇIKIŞ İŞÇİLİĞİ ve birimleri vardır (Maden kartı tanımlama). Takozda İŞÇİLİK DURUMU (Altından Düş / Para İle), HAS İŞÇİLİK, AG İŞÇİLİK alanları ayrıdır (SCR-IFTAKOZCIKIS). Hurda ve külçede işçilik yoktur (BR-MALIYET-002).

PEKİ NEDEN? Neden ERPGOLD'un "Maliyet" kolonu bileziğin altınını içermez? Çünkü altın para gibidir: geçen ay 3.800'den alınan hası bugün 4.000'den satınca aradaki fark kâr değil, kur farkı/pozisyon kazancıdır. Kâr raporuna karışmasın diye metal değeri her zaman günün kuruyla hesaplanır, tarihî alış fiyatı tutulmaz. Kalıcı olarak saklanan tek maliyet işçilik TL'sidir; stok defterindeki Maliyet kolonu girişte "işçilik × işçilik kuru" yazar, çıkışta 0 (CTR-SEC-MALIYET-01 — SEC-MALIYET). Bilanço bu kolonu İŞÇİLİK kalemi olarak toplar.

5.7 Gümüş, platin, paladyum — kısaca

Altın dışındaki üç kıymetli maden de aynı mantıkla izlenir: brüt gram × milyem = has; her metalin kendi kuru vardır; altın hasıyla toplanmaz.

Takoz kartı dört metalin milyemini birlikte taşır (Au/Ag/Plt/Pld) ve rafinasyon sonunda iki bakiye birden doğabilir (has + gümüş — kitapçık §9.5 kural 1). Kuyumcu kurulumunda takoz işlemlerinin tipi ALTIN (6) ve GÜMÜŞ (7) olarak ikiye ayrılır; matriste 0/6 ve 0/7 satırları bunlardır (§5.8 Seviye 4).

5.8 ERPGOLD'da altın: miktar, milyem, has, takoz, çeşni, hurda — bir arada

Seviye 3 — ERPGOLD

UYARI — HURDA ekranı açılışta tür ÇIKIŞ getirir (BR-HURDA-001) ama müşterinin en sık yaptığı iş hurda getirmek, yani GİRİŞ'tir (CTR-SEC-HURDA-01). Yeni çalışan yönü kontrol etmeden kaydederse müşteriden alınan hurda stoktan düşer.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. — Cuma günü Ali Bey (muhasebe) haftalık has hareketini toplar (haftalık hikâyenin ayrıntısı Bölüm 7'de):

Gün	İşlem	Ekran	Brüt g	Milyem	Has g
Pzt	Toptancı Yusuf'tan has alımı (cari)	MADEN / HURDA (995)	1.000	0,995→has	+1.000
Sal	Kuyumcu Selim'e 22 ayar satışı (cari)	MADEN	600	0,916	−549,6
Çar	Perakende hurda alımı (peşin TL)	HURDA	200	0,700	+140

Has stoğu: 4.052 + 1.000 − 549,6 + 140 = 4.642,4 g. Brüt gram toplamak (4.600 + 1.000 − 600 + 200 = 5.200) Ayşe Hanım'a yanlış resim verirdi. Cari tarafta Toptancı Yusuf'un alacağı 400 → 1.400 g HAS'a çıkar, Kuyumcu Selim'in borcu 150 g HAS + 549,6 has karşılığı (satış tutarı hangi birimdeyse o birimde) artar — bakiye ayrıntısı Bölüm 4.

SIK YAPILAN HATALAR (altın) - Yeni çalışan: MİLYEM'e binde değer (916) yazmak; hurdada damga ayarını ölçmeden kabul etmek; ziynette ADET yerine gram girmek; HURDA'da varsayılan ÇIKIŞ yönünü fark etmemek. - Müşteri: "100 gram bilezik verdim, 91 gram yazdınız" — brüt gram ile has farkı; "geçen ay ödediğim işçiliği neden geri vermiyorsunuz" — hurda alımında işçilik ödenmez. - Destek personeli: Stok has toplamı ile bakiye has toplamı uyuşmuyorsa milyemi 0 girilmiş satırlara bak (CTR-02A-01); takoz rapor gelince milyem düzeltilmiş mi (raporlu/raporsuz — BR-TAKOZ-003); "Maden Stok Sıralama" alt teması PRB-MADEN-000'da 13 çağrı. - Geliştirici: Has'ı Miktar × Milyem / 1000 diye hesaplamak (DB ondalık saklar — CTR-SEC-HAS-01); metal maliyetini tarihî fiyatla raporlamak (kodda yok — CTR-SEC-MALIYET-01); adetli kartta milyem alanını "saflık" sanıp 1 ile sınırlamak (adet başı has taşır).

GAP-MEVZUAT — Bu bölümde adı geçen kurumlar ve kurallar (TCMB kur ilanı, yetkili müessese mevzuatı, BSMV oranı, MASAK kimlik tespiti eşikleri, Darphane ziynet standartları, BİST Kıymetli Madenler Piyasası külçe/rafineri standartları, KDV istisnası, VUK değerleme) kaynak + tarih ile doğrulanmamıştır; kitap bunlar hakkında hüküm vermez, yalnız "böyle bir düzenleme alanı var" der. Güncel oran ve eşikler için resmî kaynağa bakılmalıdır.

Bölüm sonu sınavı — Para, Döviz, Altın (§3–5)

(Bu sınav §3–§5'i kapsar. Bölüm 2'nin ikinci yarısı — 02b — kendi sınavını getirir.)

Kolay (5)

1. Paranın üç görevi nedir? Kuyumcu için "hesap birimi" görevini hangi birim üstlenir?
2. "USD alış 40,00 — satış 40,20" panosunda müşteri 1.000 USD alırsa kaç TL öder? İşletme için bu işlem alış mı satış mı?
3. 100 gram 22 ayar bileziğin hası kaç gramdır? Milyemi ondalık ve binde olarak yaz.
4. 1 ons kaç gramdır? Ons 3.100 USD ve USD/TL 40,00 iken 1 gram has kaç TL'dir (örnek kur)?
5. ERPGOLD'da TL, USD ve HAS aynı listede mi tutulur? Bu listenin adı ve onları ayıran işaret nedir?

Orta (5)

6. Spread (alış-satış farkı) neden vardır? Hangi durumlarda genişler? (En az üç sebep.)
7. EUR alış 46,00, USD satış 40,20 iken işletmenin EUR→USD paritesi nedir? Müşteri 1.500 EUR verirse kaç USD alır ve TL kasadan geçer mi?
8. "Kur fotoğrafı" nedir? İşlem düzeltilince yeniden çekilir mi? Bu neden önemlidir?
9. 24 ayar 2.000 g, 22 ayar 1.500 g, 14 ayar 800 g, hurda 300 g (0,700) stoğunun has toplamı nedir? Neden brüt gram toplamı (4.600) yanlış cevaptır?
10. Külçe, takoz, hurda ve çeşni arasındaki farkı birer cümleyle yaz; her biri ERPGOLD'da hangi ekrandan geçer?

Senaryo (5)

11. Mehmet sabah kur girmeyi unuttu; EDS de gece durmuş. Öğlen Döviz Nuri'ye 1.000 USD satıldı. ERPGOLD hangi kuru kullandı, ekranda uyarı çıktı mı, satıra hangi kur fotoğrafı yazıldı? Deniz (destek) neye bakmalı?
12. Zeynep 22 ayar 20 g bilezik sattı: TUTAR 76.829,60 TL girdi (has satış 4.030, işçilik 150 TL/g). ERPGOLD işçiliği nasıl bulur? Stok defterindeki "Maliyet" kolonuna ne yazılır, altının değeri neden yazılmaz?
13. Yeni çalışan HURDA ekranında müşteriden 24 g 18 ayar kolye aldı ama MİLYEM alanına "750" yazdı ve varsayılan yönü değiştirmedi. Stok ve bakiye açısından ne olur? İki hatayı da açıkla.
14. Atölye Kemal 500 g takoz getirdi; ayar raporu Au 0,700, Ag 0,050, çeşni 4 g. Takoz girişinde hangi alanlar dolar, has ve gümüş kaç gramdır, çeşninin hası kime yazılır? Takoz Rafineri Kuzey'e çıkıldığında rafinerinin bakiyesinde ne doğar?
15. Ali Bey rapor yazıyor: "haftalık döviz-döviz (arbitraj) hacmi". Veride IslemTipi = 10 satırı bulamıyor. Neden? Arbitraj satırlarını nasıl tanır ve tek işlem mi iki işlem mi sayacağına nasıl karar verir?

Cevap anahtarı (§3–5)

1. Değişim aracı, hesap birimi, değer saklama. Kuyumcu hesap birimi olarak çoğu zaman TL yerine has gramı kullanır; stok ve bakiye has'la tutulur (§3.2; SEC-HAS).
2. 1.000 × 40,20 = 40.200 TL. Müşterinin alışı işletmenin satışıdır; ERPGOLD yönü işletme bakışıyla yazar (§4.2–4.3; SEC-DOVIZ, SEC-KUR).
3. 100 × 0,916 = 91,6 g has. Ondalık 0,916, binde 916 (§5.3; SEC-MILYEM).
4. 31,1035 g. 3.100 ÷ 31,1035 = 99,667 USD → × 40,00 = 3.986,7 TL (örnek kur; yerel has fiyatı piyasada oluşur, 4.000 TL örneğiyle küçük fark normaldir) (§5.2; SEC-ONS).
5. Evet; Birim Listesi (Sistem.Birimler, 133 satır). Madeni paradan ayıran işaret Metal (IsMetal) bayrağıdır (§3.5; TBL-SISTEM.BIRIMLER, SCR-FRMBIRIMEKLE).
6. Spread büronun aracılık kazancıdır (ucuza al, pahalıya sat). Genişler: kur oynaklığı yüksekse, para birimi az işlem görüyorsa, rekabet azsa, işlem perakende/küçükse (sistem kuru vs pano kuru) (§4.3; SEC-KUR, TERM-MARJ).
7. 46,00 ÷ 40,20 = 1,1443; 1.500 × 1,1443 = 1.716,42 → 1.716 USD (tam sayıya yuvarlama). TL kasadan geçmez; 69.000 TL yalnız iki bacağı eşitleyen hesap pivotudur (§4.4; SEC-PARITE, BR-KUR-010).
8. Kayıt anındaki HAS/USD/EUR… kurlarının işlem satırına yazılmasıdır (BR-KUR-001). Düzeltmede yeniden çekilmez (BR-KUR-003). Kur tablosu değişse de "işlem günkü kur" korunur; geçmiş kâr doğru hesaplanır (§4.5; TERM-KUR-FOTOGRAFI).
9. 2.000 + 1.374 + 468 + 210 = 4.052 g has. Brüt toplam 548 g alaşım metalini altın sayar; farklı ayarlar ancak has'ta toplanır (§5.3; SEC-HAS, MET-HAS).
10. Külçe: standart saflık/gramajda sertifikalı bar — HURDA (995) veya MADEN. Takoz: eritilmiş, ayarı raporla belirlenen dökme kütle — TAKOZ GİRİŞİ/ÇIKIŞI. Hurda: bozdurulan kullanılmış takı, milyemi ölçülür — HURDA. Çeşni: ayar evinin kestiği numune — ÇEŞNİ ÇIKIŞI (§5.5; SEC-KULCE, SEC-TAKOZ, SEC-HURDA, SEC-CESNI).
11. O tarihte kur yoksa ERPGOLD sessizce en son kuru (dünkü) kullanır; uyarı çıkmaz (TERM-KUR-LISTESI). Satıra dünkü kur fotoğraf olarak yazılır (BR-KUR-001). Deniz: Kur Giriş Ekranında kırmızı satırlar, EDS Products Alias ↔ birim kodu eşleşmesi, Sistem.KurEkle akışı (§4.5; INT-KUR-EDS, PB-061).
12. Has 18,32 g; altın değeri 18,32 × 4.030 = 73.829,60; işçilik = TUTAR − altın değeri = 3.000 TL (BR-MALIYET-001). Stok defteri Maliyet = işçilik × işçilik kuru = 3.000 TL; altın değeri yazılmaz çünkü metal her zaman günün kuruyla değerlenir, tarihî fiyat tutulmaz (CTR-SEC-MALIYET-01) (§5.6; SEC-MALIYET, SEC-ISCILIK).
13. (a) Milyem 750 (binde) girilince has = 24 × 750 = 18.000 g olur — 18 g yerine; ERPGOLD ondalık (0,750) bekler. (b) HURDA açılışta ÇIKIŞ gelir (BR-HURDA-001); değiştirilmezse müşteriden alınan kolye stoktan düşer ve müşteri has bakiyesi ters yönde yazılır. Doğrusu: GİRİŞ, milyem 0,750, has 18,00 g (§5.3, §5.8; SEC-MILYEM, CTR-SEC-HURDA-01).
14. TAKOZ TİPİ, AYAR EVİ, RAPOR NO, MİKTAR 500 (çeşni hariç), ÇEŞNİ 4, Au MİLYEM 0,700, Ag MİLYEM 0,050. Au has 350 g, Ag has 25 g; çeşni hası 4 × 0,700 = 2,8 g çeşni stoğuna gider, anlaşmaya göre ÇEŞNİ ÇIKIŞI ile müşteri/ayar evi hesabına yazılır. Çıkışta rafineri hesabına +350 HAS ve +25 GUM bakiyesi doğar, işçilik has olarak kesilir; stok defteri takozu adet (+1/−1) izler (§5.8; SEC-TAKOZ, SEC-CESNI, BR-STOK-002, BR-STOK-011).
15. NAKİT ekranındaki PARİTE seçimi iki NORMAL satır yazar (BR-TIP-011); tip 10 satırda saklanmaz — gerçek veride 0 satır (CTR-02A-02). Arbitraj satırları bağ alanından (VaryantId: ana −1, bağlı satır ana Id) ve VADELİ tip −2 çiftlerinden tanınır. Tek işlem sayılacaksa ana kayıtlar (−1), döviz hacmi istenirse iki bacak da sayılır (§4.4; SEC-ARBITRAJ, MET-ISLEM-HACMI).

Bunu anladıysan devam et (§3–5)

• Paranın üç görevini kuyumcu örneğiyle anlatabiliyorum; "altın da bir paradır" cümlesinin ERPGOLD'da neden doğru olduğunu (birim listesi, HAS bakiyesi) biliyorum.
• TL, USD, EUR ve HAS'ın toplanamayan ayrı sayaçlar olduğunu, kurla çevrilip toplanabildiğini biliyorum.
• Birim ≠ Nakit kartı ve Para ≠ Nakit ayrımını yapabiliyorum.
• Alış kuru ile satış kurunu işletmenin bakışıyla doğru yöne koyabiliyorum; müşterinin alışının işletmenin satışı olduğunu biliyorum.
• Spread'in ne olduğunu, neden var olduğunu ve neden alış < satış olması gerektiğini açıklayabiliyorum.
• Kur ile pariteyi karıştırmıyorum; iki kurdan parite türetebiliyor ve TL pivotunun kasadan geçmediğini biliyorum.
• Sistem kuru, pano kuru, TCMB kuru ve kur fotoğrafının dört ayrı şey olduğunu ve her birinin nerede kullanıldığını söyleyebiliyorum.
• Kur giriş ekranında kırmızı satırın ne demek olduğunu ve "tarihte kur yoksa son kur sessizce kullanılır" kuralını biliyorum.
• Gram, kilogram ve troy ons (31,1035 g) arasında çevirebiliyorum; ons → has gram → ayarlı gram → vitrin zincirini kurabiliyorum.
• Has = miktar × milyem hesabını yapabiliyor, neden has hesabı yaptığımızı (tek payda, fiyat has'tan türer, pozisyon) anlatabiliyorum.
• Ayar ↔ milyem (binde ↔ ondalık) dönüşümünü yapıyor, ERPGOLD'un ondalık milyem beklediğini biliyorum.
• Külçe, gram altın, ziynet/sarrafiye, takı, hurda, takoz ve çeşniyi birbirinden ayırıyor ve her birinin ERPGOLD ekranını biliyorum.
• İşçiliğin altın değerinden ayrı olduğunu, TL veya milyem cinsinden söylenebildiğini ve ERPGOLD'un "Maliyet" kolonunun yalnız işçilik TL taşıdığını biliyorum.
• Takoz girişinde MİKTAR'ın çeşni hariç olduğunu, çeşninin stok defteri yazmadığını, rafinasyonun iki bakiye (has + gümüş) doğurabildiğini biliyorum.
• Bu bölümdeki bütün kur ve fiyatların örnek olduğunu, mevzuat/oran için kaynak + tarih gerektiğini (GAP-MEVZUAT) biliyorum.

8. Finansal piyasalar — fiyat nereden gelir?

Bu yarı bölüm, 2. bölümün ilk yarısında öğrendiğin kur, parite, has, milyem, ayar kavramlarının üstüne kurulur. Oradaki tanımları burada tekrar etmiyoruz; gerektiğinde "bkz. Bölüm 2 ilk yarısı" diyeceğiz. Bütün rakamlar ÖRNEK ALTIN A.Ş.'nin sabit örnek kurlarıdır (USD/TL 40,00 / 40,20 · has gram 4.000 / 4.030 TL · ons 3.100 USD); güncel kur değildir.

8.1 Piyasa nedir? Fiyat nasıl oluşur?

Seviye 1 — Çok basit

Okul kantininde tek bir tost satıcısı var: Ali. Tostun fiyatını Ali koyar. Bir gün Mehmet de tost satmaya başlarsa Ali fiyatı düşürmek zorunda kalır, çünkü öğrenciler ucuz olana gider. Sınav haftası herkes acıkır ve tost isteyenler artarsa fiyat tekrar yükselir. İşte piyasa, alıcılarla satıcıların buluştuğu yerdir; fiyat ise o an "kaç kişi almak istiyor" (talep) ile "kaç kişi satmak istiyor" (arz) arasındaki çekişmeden doğar.

Kimse fiyatı tek başına belirlemez; fiyat, binlerce alıcı ve satıcının aynı anda verdiği kararların ortak sonucudur. Bu yüzden piyasa fiyatı sürekli kıpırdar: her yeni alıcı fiyatı biraz yukarı, her yeni satıcı biraz aşağı iter.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Kapalıçarşı'daki ÖRNEK ALTIN A.Ş. sabah has altın için "4.000 alış / 4.030 satış" yazar. Bu fiyatı Ayşe Demir keyfine göre koymaz: dünyada ons fiyatı (§9), USD/TL kuru ve o gün çarşıda kaç kişinin altın alıp kaç kişinin sattığı belirler. Çarşıda talep patlarsa (düğün mevsimi, kur şoku) Ayşe fiyatı yukarı çeker; hurda getiren çoksa (bayram öncesi nakit ihtiyacı) alış fiyatını düşürür.

İşletme için piyasa fiyatı iki şeyi söyler: 1. Elimdeki malın bugünkü değeri — stok, bakiye ve pozisyon bu fiyatla TL'ye çevrilir. 2. Bir sonraki işlemin fiyatı — tezgâhtaki alış/satış fiyatı bu piyasa fiyatının etrafına kurulur (bkz. Bölüm 2 ilk yarısı: alış/satış makası).

Seviye 3 — ERPGOLD

ERPGOLD'un "piyasa" diye bir ekranı yoktur; piyasa fiyatı ERPGOLD'a kur listesi olarak girer. Kur Giriş Ekranı (Hesap Yönetimi ▸ Ayarlar ▸ Kur Giriş Ekranı) her birim için tarihli alış ve satış tutar; bu liste elle girilebilir, önceki günden KOPYALA ile taşınabilir ya da EDS uygulamasından otomatik akar (§9.5). İşlem kaydedilirken o anki kur, işlemin üstüne "fotoğraf" olarak yapışır — sonradan kur değişse de o işlemin kuru değişmez.

KAYNAK — SECTOR_KNOWLEDGE (piyasa/arz/talep); SEC-KUR; TBL-SISTEM.KURLAR; BR-KUR-001.

8.2 Spot ve vadeli

Seviye 1 — Çok basit

Ali, Mehmet'ten bisiklet alıyor. İki yol var: - Spot: "Al parayı, ver bisikleti" — şimdi, hemen, bugünkü fiyattan. - Vadeli: "Fiyatı bugün 3.000 TL'ye anlaşalım; bisikleti ve parayı gelecek ay değiş tokuş edelim." Gelecek ay bisiklet 3.500 TL olsa da Ali 3.000 öder; 2.500 olsa da 3.000 öder. Fiyat bugün kilitlendi, teslim sonra.

"Spot" İngilizce "yerinde, anında" demektir; spot fiyat = şu an teslim için fiyat. Vadeli fiyat = ileri tarihte teslim için bugün anlaşılan fiyat.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Kuyumcu tezgâhı neredeyse tamamen spot çalışır: müşteri bileziği alır, parayı verir, biter. Vadeli ise toptancı, rafineri ve banka ile yapılan büyük işlerin dilidir: "1 kg hası bugünkü ons fiyatından aldım, teslim ay sonu." Vadeli işlem, işletmeye iki şey verir: fiyat kesinliği (ne ödeyeceğimi bugünden biliyorum) ve zaman (malı ya da parayı bulmak için). Karşılığında bir taahhüt doğar: anlaşılan gün, anlaşılan fiyattan teslim etmek zorundasın.

Seviye 3 — ERPGOLD

ERPGOLD'da bu ayrım doğrudan ekrandadır: - Spot işlem: MADEN, NAKİT, HURDA… ekranlarındaki normal alış/satış; kasa o an hareket eder. - Vadeli işlem: VADELİ ekranı (İşlem kodu 6, listede V harfi). Kasa hiç hareket etmez; cari hesaba iki birimde birden bakiye yazılır — müşterinin teslim edeceği kalem bir yana, alacağı kalem öbür yana. Teslim günü ilgili MADEN/NAKİT işlemi ayrıca girilir ve vadeli bakiye kapanır. Ayrıntı §11.6.

BUNU KARIŞTIRMA — Spot fiyat ≠ Tezgâh fiyatı. Spot, piyasanın o anki referans fiyatıdır (ons × kur); tezgâh fiyatı onun üstüne işletmenin alış/satış makasını ve yerel arz-talebi ekler. ÖRNEK ALTIN A.Ş.'nin 4.000/4.030 yazması, dünyada hasın tam 4.000 TL olduğu anlamına gelmez (§9.3'te hesaplayacağız).

KAYNAK — SEC-VADELI (sade tanım), SCR-IFVADELI, BR-STOK-011 (vadeli stok üretmez), SECTOR_KNOWLEDGE.

8.3 Borsa ve tezgâh üstü (OTC)

Seviye 1 — Çok basit

İki tür pazar düşün: - Borsa: Kapalı, kuralları olan büyük bir salon. Herkes aynı tahtaya bakar, aynı fiyatı görür, alım-satım salonun kurallarına göre yapılır; salon yönetimi tarafların sözünü tutmasını garanti eder. - Tezgâh üstü (OTC — over the counter): Mahalle pazarı. Alıcı ile satıcı tezgâhta baş başa pazarlık eder; fiyat ikisinin arasında kalır, başka tezgâhta başka fiyat olabilir. Kural az, esneklik çok; ama karşındakinin sözünü tutacağına sen güvenmek zorundasın.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Altın ve dövizin dünyadaki en büyük hacmi OTC'de döner: bankalar, rafineriler, büyük toptancılar birbiriyle doğrudan (telefon, elektronik platform) anlaşır. Londra altın piyasası (§9.1) OTC'dir. Borsa tarafında ise standart vadeli kontratlar işlem görür (New York COMEX, §9.1). Türkiye'de kıymetli maden ve döviz için de organize bir borsa yapısı vardır (Borsa İstanbul çatısı altında Kıymetli Madenler Piyasası); bu piyasanın kimin işlem yapabileceği, hangi standartta külçe kabul ettiği gibi kuralları mevzuata bağlıdır.

GAP-MEVZUAT — BİST Kıymetli Madenler Piyasası'na üyelik şartları, aracı kuruluş yükümlülükleri ve ilgili tebliğ madde/tarihleri bu kitapta doğrulanmadı; kesin hüküm verilmemiştir. Bu kitap için önemli olan mekanizmadır: kuyumcu borsaya doğrudan değil, genellikle bir aracı kuruluş üzerinden ulaşır.

Kuyumcu için pratik sonuç: tezgâh işi OTC'dir (müşteriyle pazarlık), büyük has alımı/satımı ise ya rafineri/toptancı ile OTC ya da aracı kuruluş üzerinden borsadır. İkisinde de fiyatın referansı aynı dünya fiyatıdır.

Seviye 3 — ERPGOLD

ERPGOLD, borsa ile konuşmaz; borsa ya da OTC'de yapılmış bir işlemin sonucunu kaydeder: "Rafineri Kuzey'den 1.000 g has, 3.100 USD/ons'tan vadeli alındı" → VADELİ ekranı, F.TİPİ Oz. Fiyatın nereden (borsa mı, telefonla pazarlık mı) geldiği ERPGOLD için fark etmez; önemli olan fiyat, miktar, birim, vade ve karşı taraf (cari hesap)'tır.

KAYNAK — SECTOR_KNOWLEDGE; SEC-ONS ("Toptan ve vadeli işlem"); SCR-IFVADELI.

8.4 Emtia, döviz ve altın piyasası

Seviye 1 — Çok basit

Emtia (commodity), "her yerde aynı olan, kim üretirse üretsin birbirinin yerine geçebilen mal" demektir: buğday, petrol, bakır, altın. Bir kilo 995 saflıkta altın külçe, Zürih'te de İstanbul'da da aynı şeydir; bu yüzden dünya çapında tek bir fiyatı olabilir. Bir bilezik ise emtia değildir — işçiliği, modeli, markası vardır; fiyatı "altın değeri + işçilik"tir.

Döviz piyasası, paraların birbiriyle takas edildiği piyasadır: USD/TL, EUR/USD. Dünyanın en büyük piyasasıdır; 7/24'e yakın açıktır.

Altın piyasası ikisinin ortasında durur: altın hem bir emtiadır (madenden çıkar, rafine edilir, külçe olur) hem de yüzyıllardır para gibi davranır (merkez bankaları rezerv olarak tutar). Bu yüzden altının fiyatı hem emtia haberlerinden hem para/faiz haberlerinden etkilenir (§9.4).

Seviye 2 — İşletme mantığı

ÖRNEK ALTIN A.Ş. üç piyasada birden yaşar: | Piyasa | Firmadaki karşılığı | Fiyatın kaynağı | |---|---|---| | Altın (emtia) | 2.000 g has, bilezikler, hurda | Ons USD × USD/TL (§9.3) | | Döviz | Gişedeki 100.000 USD, 20.000 EUR | Bankalararası kur, EDS/pano | | Emtia dışı (işçilik, hizmet) | Bilezik işçiliği 150 TL/g | Piyasa değil, işletme belirler |

İşletmenin zor tarafı şudur: aynı anda iki piyasa riskine açıktır. Altın fiyatı ons olarak USD'de değişir, USD de TL'ye karşı değişir. Ons sabit kalsa bile USD/TL değişince gram fiyatı TL'de değişir. Pozisyon (§12) bu yüzden birim birim tutulur: HAS ayrı, USD ayrı, EUR ayrı, TL ayrı.

Seviye 3 — ERPGOLD

ERPGOLD her birimi ayrı birim kartı olarak tanır (HAS, TL, USD, EUR, GÜMÜŞ…) ve her birimin kendi kuru vardır. Maden işlemleri has üzerinden (miktar × milyem), döviz işlemleri nakit birimi üzerinden yürür. Bilezikteki işçilik ayrı bir kalemdir ve TL'de tutulur: "Maliyet" kolonu yalnız işçiliktir, metal maliyeti günün kuruyla hesaplanır (bkz. Bölüm 2 ilk yarısı, CTR-SEC-MALIYET-01).

KAYNAK — SECTOR_KNOWLEDGE; TBL-STOK.NAKIT; FLOW-ISLEM-MATRISI (birim dağılımı, DB_QUERY 2026-09-12).

8.5 Likidite, hacim, volatilite

Seviye 1 — Çok basit

• Likidite: "Ne kadar kolay alıp satabilirim?" Su gibi akan şey likittir. Yüz liralık banknotu her yerde bozdurursun (çok likit); nadir bir pulu satmak için haftalarca alıcı ararsın (az likit). Altın ve USD dünyanın en likit varlıklarındandır: her an bir alıcı vardır.
• Hacim: "Bugün toplam ne kadar alınıp satıldı?" Kantinde 200 tost satıldıysa hacim 200'dür. Hacim yüksekse fiyat daha güvenilirdir — çok kişi o fiyatta anlaşmıştır.
• Volatilite: "Fiyat ne kadar hızlı ve sert oynuyor?" Sakin bir gölde su seviyesi az değişir (düşük volatilite); fırtınalı denizde dalgalar büyüktür (yüksek volatilite). Volatilite yükseldiğinde risk de yükselir: sabah aldığını akşam çok farklı fiyattan satabilirsin.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Bu üçü, kuyumcunun makasını (alış-satış farkı) belirler. Likit ve sakin bir piyasada makas dardır: has için 4.000/4.030 gibi. Volatilite artınca işletme makası açar: "Fiyat saatte %2 oynuyorsa, dar makasla satarsam bir saat sonra zararına yerine koyarım." Hacim ise işletmenin gün sonu pozisyonunu doğrudan etkiler: bugün 80.000 USD sattıysan ama 20.000 USD aldıysan, 60.000 USD'lik bir açık oluştu (§12.5).

ÖRNEK ALTIN A.Ş. — Sakin bir salı günü: has 4.000/4.030 (makas 30 TL). Perşembe gece dünyada büyük bir haber çıkıyor, ons bir saatte %3 oynuyor. Ayşe Demir sabah makası 3.980/4.060'a açıyor (makas 80 TL). Mehmet Kaya gişede "neden bugün pahalı" diye soran müşteriye şunu der: "Fiyat çok oynuyor; sattığım altını yerine koyarken kaç TL ödeyeceğimi bilmiyorum." Rakamlar örnektir.

Seviye 3 — ERPGOLD

• Hacim, ERPGOLD'un doğrudan raporladığı bir şeydir: Hacim Raporu (RPT-28) dönemdeki alış/satış toplamlarını adet, has ve USD/TL karşılığıyla verir; Durum Raporu (Pozisyon Hacim) ekranı canlı gösterir.
• Volatilite ERPGOLD'da bir sayı olarak yoktur; ama etkisi vardır: kur farkı uyarısı — kayıt anındaki fiyat kur listesinden belli bir oranda sapıyorsa program sorar ("kur sapması, devam edilsin mi?"). Bu, volatil günde yanlış fiyatla satmayı önleyen bir emniyet kemeridir.
• Likidite ERPGOLD'un konusu değildir; işletmenin karşı taraf (rafineri, toptancı, banka) ilişkisidir.

KAYNAK — SECTOR_KNOWLEDGE; RPT-28; BR-KUR-007; MET-ISLEM-HACMI.

8.6 Fiyat sağlayıcı, broker, dealer, piyasa yapıcı

Seviye 1 — Çok basit

Mahalle pazarında dört tip insan var: - Fiyat sağlayıcı: Pazarın girişindeki büyük tabelayı yazan kişi. "Bugün domates 40 TL." Kendisi satmaz, sadece herkesin baktığı fiyatı yayınlar. (Finansta: Reuters/Bloomberg gibi veri servisleri, bankaların fiyat akışları.) - Broker (aracı): Senin adına alıcı/satıcı bulan komisyoncu. Malı kendi eline almaz, seni karşı tarafla buluşturur, komisyon alır. - Dealer (satıcı/tüccar): Malı kendi alır, kendi satar; kâr farkını (makası) cebine koyar. Kuyumcu bir dealer'dır. - Piyasa yapıcı (market maker): Özel bir dealer: "Ben her zaman buradayım; şu fiyattan alırım, şu fiyattan satarım" diye sürekli çift fiyat verir. Pazarda kimse olmasa bile ondan alıp ona satabilirsin; piyasaya likidite (§8.5) verir.

Seviye 2 — İşletme mantığı

ÖRNEK ALTIN A.Ş. müşterisine karşı piyasa yapıcı gibi davranır: tezgâhta her an "4.000 alırım / 4.030 satarım" der. Ama kendisi de birine karşı müşteridir: Rafineri Kuzey ya da bir banka ona ons fiyatı verir; o fiyat da bir fiyat sağlayıcıdan gelir. Zincir şöyledir:

Dünya piyasası (Londra/New York, §9)
   → fiyat sağlayıcı (veri akışı, banka/aracı kotasyonu)
      → toptancı / rafineri / aracı kuruluş (ÖRNEK ALTIN'a fiyat verir)
         → ÖRNEK ALTIN A.Ş. (tezgâhta müşteriye fiyat verir)
            → Kuyumcu Selim, Döviz Nuri, perakende müşteri

Her halkada bir makas vardır; her halka bir alttakine karşı "piyasa yapıcı", bir üsttekine karşı "müşteri"dir.

Seviye 3 — ERPGOLD

ERPGOLD bu zincirde en alt halkadadır: tezgâhtaki işlemi kaydeder. Üst halkalardan fiyat, ERPGOLD'a iki yoldan girer: 1. Elle: Kur Giriş Ekranı'na sabah kurlar yazılır (küçük işletme). 2. Otomatik: AIFASOFT'un EDS (Elektronik Döviz Sistemi) uygulaması bir fiyat sağlayıcıya bağlanır, kurları alır ve ERPGOLD'un kur listesine birkaç saniyede bir yazar; aynı kurlar vitrindeki panoya ve web sitesine de gider. Ayrıntı §9.5.

BUNU KARIŞTIRMA — Fiyat sağlayıcı ≠ Karşı taraf. Fiyat sağlayıcı sana fiyatı gösterir; karşı taraf (rafineri, banka, aracı) o fiyattan seninle işlem yapar. EDS'nin gösterdiği kurdan ERPGOLD'da işlem kaydetmen, o kurdan dünyadan altın aldığın anlamına gelmez; almak için ayrı bir karşı işlem gerekir (§11).

KAYNAK — SECTOR_KNOWLEDGE; INT-KUR-EDS; INT-TICKDATA (UNVERIFIED — sunucu adları kurulum dokümanında, ERP kodunda doğrudan çağrı yok); aifasoft_web.md (FX TRADER "birden fazla sağlayıcıdan likidite").

9. Uluslararası piyasalar — altının fiyatı dünyada nasıl oluşur?

9.1 Londra, New York, Asya

Seviye 1 — Çok basit

Dünya bir top gibi döndüğü için güneş önce Asya'ya, sonra Avrupa'ya, sonra Amerika'ya doğar. Altın piyasası da güneşi takip eder: sabah Asya (Şangay, Hong Kong, Tokyo) açıkken fiyat orada oluşur; öğlen Londra devralır; akşam New York. Bu yüzden altının fiyatı neredeyse 24 saat değişir — sen uyurken New York açıktır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Pratik sonuç: ÖRNEK ALTIN A.Ş. akşam kapanıp sabah açıldığında dünya fiyatı çoktan değişmiştir. Gece boyunca elindeki 2.000 g has ya da müşteriye teslim etmesi gereken 1 kg, bu değişime açıktır — §11'in çıkış noktası budur.

KAYNAK — SECTOR_KNOWLEDGE (genel kabul; LBMA fixing saatleri, COMEX kontrat büyüklükleri gibi güncel ayrıntılar bu kitapta yazılmadı). "Fixing indirimi" ERPGOLD'da bir terimdir: TERM-FIXING-INDIRIMI.

9.2 Ons ve XAU/USD

Seviye 1 — Çok basit

Dünya altın konuşurken gram değil ons der. Ama dikkat: bu "troy ons"tur ve 1 ons = 31,1035 gramdır (mutfaktaki ons değil). Fiyat da TL değil USD ile söylenir: "Ons 3.100 dolar" (örnek). Finans kodunda altının adı XAU'dur (Latince aurum = altın); "XAU/USD 3.100" demek, 1 ons altın = 3.100 USD demektir.

Neden ons ve USD? Çünkü dünya piyasası tarihsel olarak Londra ve New York'ta kuruldu; ölçü ve para onların ölçüsü ve parası oldu. Türkiye'de tezgâh gram ve TL konuştuğu için her sabah bir çeviri yapılır (§9.3).

Seviye 2 — İşletme mantığı

Ons fiyatı saf (has) altın içindir. Kuyumcu için iki uyarı: 1. Ons fiyatını grama çevirince has gram fiyatı bulunur; 22 ayar bilezik gramı için ayrıca milyemle (0,916) çarpmak gerekir (bkz. Bölüm 2 ilk yarısı: has = miktar × milyem). 2. Rafineri, banka ve toptancı ile fiyat ons üzerinden anlaşılır; ERPGOLD'un VADELİ ekranı bu yüzden F.TİPİ = Oz seçeneğini ve ons çarpanını bilir.

Seviye 3 — ERPGOLD

Döviz kurulumu verisinde işlem satırlarının fiyat tipi dağılımı: 1.564.551 satır gram başına, 13.621 adet, 2.483 has, ons (Oz) ile kayıtlı satır yok. Yani ons, tezgâhın değil fiyat oluşturmanın ve vadeli/toptan tarafın kavramıdır. Ons çarpanı önce hesap kartındaki ONS CARPAN alanından, o 0 ise Genel Ayarlar ▸ Ons çarpan'dan alınır — aynı vadeli kod iki müşteride farklı tutar veriyorsa ilk bakılacak yer burasıdır (destek teması H-062).

KAYNAK — TERM-ONS; SEC-ONS (fiyat tipi dağılımı DERIVED, kitapçık §6); BR-VADELI-002/003; H-062.

9.3 Ons → gram altın: çevirinin mantığı

Seviye 1 — Çok basit

Elinde dünyanın fiyatı var: 1 ons = 3.100 USD (örnek). Kapalıçarşı'da müşteri "1 gram has kaç TL?" diye soruyor. Üç adım:

1. Ons'u grama böl: 1 ons 31,1035 gram olduğuna göre 1 gram = 3.100 ÷ 31,1035 = 99,67 USD.
2. Doları TL'ye çevir: 1 USD = 40,00 TL (örnek alış kuru) → 99,67 × 40,00 = 3.986,7 TL.
3. Has'tan ayara in (gerekirse): 22 ayar bilezik gramı = 3.986,7 × 0,916 = 3.651,8 TL (+ işçilik).

Tek formül:

Has gram (TL) = Ons fiyatı (USD) × USD/TL kuru ÷ 31,1035
              = 3.100 × 40,00 ÷ 31,1035
              = 3.986,7 TL            ← ÖRNEK; güncel kur değildir

Bunu ezberleme, mantığını anla: ons pahalanırsa gram pahalanır; dolar pahalanırsa (USD/TL yükselirse) gram yine pahalanır. İki ayrı musluk aynı kovayı dolduruyor.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Aynı formülü iki yöne çalıştırabilmelisin:

Üçüncü satır çok önemlidir: dünyada altın düşer, dolar yükselir, Türkiye'de gram fiyatı yerinde sayar. Bu yüzden Türk kuyumcusu iki riski birden taşır ve bunları ayrı ayrı izlemek zorundadır: HAS pozisyonu ve USD pozisyonu (§12).

ÖRNEK ALTIN A.Ş. — Piyasa hesabı 3.986,7 TL verirken Ayşe Demir tezgâha 4.000 alış / 4.030 satış yazıyor. Fark nereden? (a) İşletmenin makası; (b) çarşıdaki yerel arz-talep (bazı günler İstanbul dünya fiyatının üstünde, bazı günler altında işlem görür); (c) USD/TL için alış mı satış mı kullanıldığı (40,00 yerine 40,20 ile hesap 4.006,6 TL eder). Hepsi örnek sayılardır. Ders: "tezgâh fiyatı = formül" değildir; formül referans, tezgâh karardır.

Seviye 3 — ERPGOLD

ERPGOLD bu çeviriyi her işlemde otomatik yapmaz; kur listesinde HAS birimi için doğrudan bir TL alış/satış tutulur (EDS ya da elle). Yani ERPGOLD "ons × kur ÷ 31,1035" hesabını değil, onun sonucunu (has kuru) bilir. Ons hesabı yalnız VADELİ ekranında F.TİPİ = Oz seçilince devreye girer: miktar (lot × çarpan) × ons fiyatı ÷ ons çarpanı = tutar (USD).

VADELİ, F.TİPİ Oz, 1 lot has (çarpan 1.000 g), ons 3.100 USD:
Emtia = 1 × 1.000 = 1.000 g
Tutar = 1.000 × 3.100 ÷ 31,1035 = 99.667 USD      ← örnek; ons çarpanı ayardan gelir

KAYNAK — SEC-ONS (hesaplama örneği, aynı formül); BR-VADELI-003; BR-KUR-004; INT-KUR-EDS. Sayılar BOOK_BRIEF örnek kurlarıdır.

9.4 Fiyatı ne oynatır? Faiz, merkez bankası, enflasyon, jeopolitik

Seviye 1 — Çok basit

Altın faiz ödemez; kasada durur, durduğu yerde para kazandırmaz. Banka mevduatı ise faiz öder. Şimdi düşün: - Banka faizi yükselirse, "altın tutmak yerine parayı bankaya koyayım" diyenler artar → altına talep düşer → altın düşer. - Faiz düşerse, banka az kazandırır → "altın alayım" → altın yükselir.

Enflasyon (paranın alım gücünün erimesi) yükselince insanlar "kâğıt para eriyor, altın erimez" diye altına kaçar → altın yükselir. Savaş, kriz, belirsizlik (jeopolitik risk) çıkınca da aynı: altın "güvenli liman"dır, herkes oraya sığınır → yükselir.

Bu yüzden altının fiyatı, dünyanın korkusu ve faizi ile oynar.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Kimin kararı, hangi fiyatı oynatır?

Kural: FED ons'u, TCMB kuru oynatır; Türk kuyumcusu ikisinin çarpımıyla yaşar (§9.3 formülü). Bu kitap hiçbir güncel faiz, kur veya enflasyon oranı yazmaz; oranlar her gün değişir, mantık değişmez.

PEKİ NEDEN? — Neden altın "güvenli liman" ama fiyatı bu kadar oynak? Çünkü güvenli liman uzun vadeli bir sıfattır (yüzyıllar boyunca değerini korumuştur); oynaklık ise kısa vadelidir (bugün ile yarın arasında %3 oynayabilir). Kuyumcu için tehlike kısa vadedir: malı bugün alıp yarın satar. Yıl sonunda altın yükselmiş olsa bile, arada bir gece düşüşü zarar yazdırabilir. §11 bunun çaresidir.

Seviye 3 — ERPGOLD

ERPGOLD bu haberleri bilmez; sonucunu kur listesinde görür. İki resmi kaynak ERPGOLD'a dokunur: - TCMB kuru: RESMİ (faturalı) ve MAHSUP tipli işlemlerde USD karşılığı TCMB'nin günlük kurundan alınır (giriş: alış, çıkış: satış); TCMB servisi yanıt vermezse sistem kuru kullanılır. - Piyasa kuru: EDS akışı ya da elle giriş — serbest işlemlerin kuru.

Bu yüzden aynı gün için ERPGOLD'da iki farklı USD kuru olabilir: belge kontrol tipli (RESMİ) işlem TCMB kuruyla, diğer işlemler piyasa kuruyla. Bu bir hata değil, mevzuat ile piyasanın ayrımıdır.

KAYNAK — SECTOR_KNOWLEDGE (faiz/altın ilişkisi genel kabul); INT-TCMB; BR-TIP-004. Güncel oran yazılmadı (BOOK_BRIEF kuralı).

9.5 Fiyatın ERPGOLD'a yolculuğu: EDS, kur listesi, pano

Seviye 1 — Çok basit

Dünya fiyatının vitrindeki ekrana gelmesi, suyun barajdan musluğa gelmesine benzer: baraj (dünya piyasası) → ana boru (fiyat sağlayıcı) → mahalle deposu (EDS) → evdeki musluk (ERPGOLD kur listesi ve vitrin panosu). Musluktan su gelmiyorsa sorun barajda mı, boruda mı, depoda mı diye sırayla bakılır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

ÖRNEK ALTIN A.Ş.'de sabah 09:00: EDS sunucuda çalışır, fiyat sağlayıcısından USD, EUR, HAS ve ons fiyatlarını alır, işletmenin belirlediği marjı ekler (alış biraz aşağı, satış biraz yukarı), ERPGOLD kur listesine yazar ve vitrin panosunda gösterir. Mehmet Kaya gişede NAKİT ekranını açtığında fiyat hazırdır. Ayşe Demir "bugün makası açalım" derse EDS'deki marjı değiştirir; elle kur da girebilir (elle giriş EDS'nin bir sonraki güncellemesinde ezilir — bilinen davranış).

Seviye 3 — ERPGOLD

• Kur Giriş Ekranı: EDS'nin yazdığı kurları gösterir; elle düzeltilir; KOPYALA ile dünden taşınır.
• Döviz Panosu: vitrin ekranı; pano formatı ve satırları tanımlanır.
• Fiyat akışı durursa ERPGOLD en son kurla devam eder ve uyarı vermez — en sık destek temasıdır ("kur gelmiyor", 160 çağrı).

UYARI — EDS'de ürün adı (Alias) ERPGOLD birim koduyla (USD, EUR, HAS…) birebir aynı değilse kur sessizce yazılmaz; ekranda hata çıkmaz, sadece kur eski kalır. Sabah ilk iş: kur listesinin tarihine bak.

KAYNAK — INT-KUR-EDS; MOD-FX; PRB-KUR-000 (160 çağrı); TD-22.

10. Borsa — temel seviye

Bu başlık bilerek kısa tutuldu. ERPGOLD bir borsa yazılımı değildir; kuyumcunun borsa ile teması aracı kuruluş üzerinden ve sınırlıdır. Aşağıdaki kadarını bil, fazlasına ERPGOLD için ihtiyaç yok.

10.1 Borsada ne alınıp satılır?

Seviye 1 — Çok basit

Borsa, §8.3'teki "kurallı büyük salon"dur. Salonda dört tür şey alınıp satılır: - Hisse senedi: Bir şirketin küçücük bir parçası. Alırsan şirketin ortağı olursun; şirket kazanırsa hissen değerlenir. - Tahvil: Bir devlete ya da şirkete verilen borç senedi. "Sana 100 TL veriyorum, bir yıl sonra 100 TL + faiz ver." Faiz demek tahvil demektir; §9.4'teki "faiz yükselince altın düşer" cümlesinin kahramanı budur. - Emtia: Altın, gümüş, petrol, buğday (§8.4). - Vadeli kontrat (futures): "Şu emtiayı, şu tarihte, şu fiyattan al/sat" diyen standart bir sözleşme. §8.2'deki bisiklet anlaşmasının borsa versiyonu; miktarı, teslim günü ve kalitesi borsa tarafından standartlaştırılmıştır (New York COMEX'te altın vadeli kontratı gibi).

Seviye 2 — İşletme mantığı

Kuyumcu için borsanın anlamı iki cümledir: 1. Fiyat referansı oradan gelir (COMEX vadeli fiyatı ile Londra spot fiyatı dünya fiyatını oluşturur). 2. Büyük miktar ve hedge (§11) için borsa kontratı bir araç olabilir — ama doğrudan değil, aracı kuruluş üzerinden ve teminat (marj) yatırarak.

Kuyumcunun yatırımcıdan farkı: yatırımcı fiyat yükselsin diye alır; kuyumcu iş yapmak için alır ve fiyatın değişmemesini ister. Bu fark §11'in özüdür.

10.2 Alış/satış emri, fiyat, yatırımcı

Seviye 1 — Çok basit

Borsada "almak istiyorum" demeye emir denir. İki temel emir: - Piyasa emri: "Şu an kaçsa ondan al." Hızlı ama fiyatı sen seçmezsin. - Limit emri: "3.100'den fazla ödemem; o fiyata gelirse al." Fiyatı sen seçersin ama gelmezse işlem olmaz.

Her an ekranda iki fiyat görürsün: alış (bid) — birinin şu an sana ödemeye razı olduğu en yüksek fiyat; satış (ask) — birinin sana satmaya razı olduğu en düşük fiyat. Aradaki fark makastır (spread). Tezgâhtaki "4.000 alış / 4.030 satış" ile aynı mantık; kuyumcu da müşterisine bid/ask verir (§8.6).

Yatırımcı, borsada kendi parasıyla (ya da aracı kuruluş hesabıyla) emir veren kişi ya da kurumdur.

Seviye 3 — ERPGOLD

ERPGOLD'da "emir" kavramı yoktur; işlem yapıldıktan sonra kaydedilir. Tek istisna AIFASOFT'un FX Trader ürünüdür: orada müşteri emir verir, emir MetaTrader platformuna gider, gerçekleşen emir köprü üzerinden ERPGOLD'a vadeli işlem olarak düşer (§11.4). Yani emir FX Trader'da, kayıt ERPGOLD'dadır.

BUNU KARIŞTIRMA — Kaldıraç (borsa) ≠ Kredi limiti (cari). FX Trader tarafında hesabın "kaldıraç" ve "marj" alanları vardır (küçük teminatla büyük pozisyon); ERPGOLD cari hesabındaki "limit" ise müşteriye tanınan borç sınırıdır. Aynı hesap kartında yan yana durabilirler ama farklı şeylerdir (TERM-MARJ, SCR-FRMMARGINLIST).

KAYNAK — SECTOR_KNOWLEDGE (borsa temel kavramları); MOD-FX; TERM-MARJ; Cari.Hesaplar.Kaldirac/Margin* (CFG-HESAP-MARGIN).

11. Hedge — fiyat riskini kilitlemek

11.1 Hikâye: 1 kg altın sattı, yarın teslim edecek

Seviye 1 — Çok basit

Salı akşamı, saat 17:30. Kuyumcu Selim, ÖRNEK ALTIN A.Ş.'ye geliyor: "Bana 1 kg has lazım, yarın sabah alayım." Zeynep Aksoy fiyatı bugünkü satış fiyatından veriyor: 1.000 g × 4.030 = 4.030.000 TL. Selim kaparo bırakıyor, yarın kalanı ödeyip altını alacak. Anlaşma tamam, fiyat kilitlendi: Selim yarın ne olursa olsun 4.030.000 TL ödeyecek.

Ama ÖRNEK ALTIN'ın kasasında 2.000 g has var; 1.000'ini yarın Selim'e verecek. Şimdi düşün: gece New York açık (§9.1). Sabah ons %3 yükseldi, has gram 4.030'dan 4.150'ye çıktı.

• Selim 4.030.000 TL ödeyip altını alıyor — onun için harika, çünkü şimdi 4.150.000 TL eder.
• ÖRNEK ALTIN, kasasından çıkan 1.000 g'ı yerine koymak istediğinde 4.150.000 TL ödeyecek. Dün 4.030.000'e sattığı şeyi bugün 4.150.000'e geri alıyor: 120.000 TL zarar.

Peki fiyat düşseydi? Has 3.900'e inseydi ÖRNEK ALTIN 4.030'a sattığını 3.900'e yerine koyar, 130.000 TL kazanırdı. Yani firma, farkında olmadan altın fiyatına bahis oynadı. Oysa Ayşe Demir'in işi bahis değil, bilezik satıp işçilik ve makas kazanmak. Bu istenmeyen bahse açık pozisyon denir; bahsi kapatmaya hedge.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Zincirle gidelim:

Hedge'in amacı daha çok kazanmak değil, istenmeyen fiyat riskini azaltmaktır. Hedge yapan kuyumcu fiyat düşünce "keşke hedge yapmasaydım" der — bu doğaldır. Ama hedge yapmayan kuyumcu bir gece bir yıllık işçilik kârını kaybedebilir. Hedge sigortadır; sigorta pahalı göründüğü gün, aslında kaza olmadığı gündür.

Seviye 3 — ERPGOLD

Salı akşamı ERPGOLD'da ne var? 1. Selim'e satış: fiyat kilitlendiği ama teslim yarın olduğu için VADELİ ekranı, İŞLEM SATIŞ, kod HAS, miktar 1.000, fiyat 4.030 TL/g, TARİH (vade) = yarın. Sonuç: kasa değişmez; Selim'in bakiyesi HAS −1.000 (alacaklı: biz ona altın vereceğiz), TL +4.030.000 (borçlu: bize para verecek). 2. Hedge (karşı işlem): Rafineri Kuzey'den vadeli ALIŞ 1.000 g (fiyat ons üzerinden, F.TİPİ Oz ya da gram TL). Sonuç: Kuzey'in bakiyesi HAS +1.000 (borçlu: bize altın verecek), USD/TL − (alacaklı). 3. Çarşamba: Selim altını alır (MADEN ÇIKIŞ cari), parayı öder (NAKİT GİRİŞ cari) → vadeli bakiyeleri sıfırlanır. Kuzey altını teslim eder (MADEN GİRİŞ cari), ödeme yapılır → onun bakiyesi de sıfırlanır.

Pozisyon raporunda (§12) HAS satırı: satıştan −1.000, hedge alımından +1.000 → net değişim sıfır. İşte "fiyat riski kapandı" demenin ERPGOLD dili budur.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. — Ali Çelik (muhasebe) çarşamba sabahı iki rapora bakar: Selim'in ekstresinde TL borç ve HAS alacak sıfırlanmış mı; Pozisyon Raporu'nda HAS net pozisyonu salı sabahkiyle aynı mı (2.000 g civarı). İkisi de tamamsa hedge tam kapanmıştır. HAS pozisyonu 1.000 g düşük çıkıyorsa hedge alımı ya girilmemiş ya yanlış birimde girilmiştir.

KAYNAK — SECTOR_KNOWLEDGE (hedge tanımı, genel kabul); SEC-VADELI ("Vadeli işlem 'kasadan çıkmadan hesaba yazılan' tipik örnektir"); SEC-POZISYON ("Aynı gün büro 23.328 USD alıp stoğa koyarsa pozisyon tekrar sıfırlanır — vadeli satışın hedge'i budur").

11.2 Risk, açık pozisyon, karşı işlem — kavramları ayrıştıralım

Seviye 1 — Çok basit

• Risk: Sonucun ne olacağını bilmemek. Yağmur yağacak mı bilmiyorsun; şemsiye almazsan ıslanabilirsin. Islanmak "zarar", şemsiye "hedge", şemsiye taşımanın zahmeti "hedge maliyeti".
• Açık pozisyon: Şemsiyesiz dışarıda olmak. Yağmur (fiyat) ne yaparsa sen de onu yaşarsın.
• Karşı işlem: Islanma riskini sıfırlayan şey. Altın sattıysan altın almak; altın aldıysan altın satmak. Aynı miktar, ters yön.
• Fiyat kilitleme: Karşı işlemi yaptığın an, alış-satış farkın (makasın) ne olursa olsun aynı kalır. Kilit budur.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Hedge'in üç kuralı:

1. Aynı birimde olmalı. HAS açığını USD alarak kapatamazsın; ons yükselir, dolar düşer, ikisi ayrı oynar (§9.3 tablosu). HAS açığı HAS ile, USD açığı USD ile kapanır.
2. Aynı miktarda olmalı. 1.000 g açığı 500 g alarak kapatırsan yarısı hâlâ açıktır (kısmi hedge). Fazlasını alırsan (1.500 g) bu kez ters yönde açık oluşur (fazla hedge).
3. Zamanında olmalı. Hedge, açık pozisyonun doğduğu anda (satışı yaptığın dakika) yapılır; "sabah bakarız" demek, geceyi açık geçirmektir.

Fiziksel işlem mi, finansal işlem mi? Hedge iki şekilde yapılabilir:

Kuyumcunun fiziksel tarafı elinden çıkarken (Selim'e 1 kg) açığı finansal tarafla kapatması, sektörde en yaygın hedge biçimidir; mal sonra rafineriden fiziksel olarak alınıp finansal pozisyon kapatılır.

BUNU KARIŞTIRMA — Hedge ≠ Spekülasyon. İkisi de "altın alış pozisyonu açmak" olabilir; farkı niyet ve karşılıktır. Spekülatör, elinde karşılığı olmayan bir pozisyon açar ve fiyatın lehine gitmesini bekler (bahis). Hedge yapan, elinde zaten var olan bir riski (Selim'e borçlu olduğu 1 kg) ters bir işlemle sıfırlar; fiyat ne yöne giderse gitsin sonucu aynıdır. Aynı ekran, aynı emir; ama biri risk alır, öbürü risk kapatır. ERPGOLD ikisini ayırt edemez; ayırt eden Pozisyon Raporu'ndaki net rakamdır: hedge sonrası net sıfıra yaklaşır, spekülasyon sonrası net büyür.

PEKİ NEDEN? — Neden bir kuyumcu altın fiyatı düşünce de kaybedebilir? Altın yükselince kazanmaz mı? Kuyumcunun elinde stok var (2.000 g has): fiyat düşerse bu stok değer kaybeder — bu long (uzun) pozisyonun riskidir. Öte yandan Selim'e 1 kg borçluysa ve elinde karşılığı yoksa, fiyat yükselince kaybeder — bu short (kısa) pozisyonun riskidir. Yani "kuyumcu altın yükselince kazanır" cümlesi ancak net long iken doğrudur; net short iken tam tersi. ERPGOLD'da hangisinde olduğunu Pozisyon Raporu'nun işareti söyler: + long, − short (stok + alacak − borç, MET-NET-POZISYON). Neden bu formül? Çünkü tetikleyici stoğu stok defterine, alacak/borcu bakiye defterine yazar; ikisinin birim bazında toplamı fiyata açık net varlıktır.

11.3 Hedge'in maliyeti ve hedge yapmamanın maliyeti

Seviye 2 — İşletme mantığı

Hedge bedava değildir: karşı işlemin de bir makası vardır (Kuzey de bize alışından pahalıya satar), finansal yolda teminat ve komisyon vardır. Ama bunu sigorta primi gibi düşün:

Salı satışı (Selim)      : 1.000 g × 4.030 = 4.030.000 TL  (kilitli)
Hedge yapılmazsa, çarşamba yerine koyma:
   fiyat 4.150 → 4.150.000 TL  → −120.000 TL
   fiyat 3.900 → 3.900.000 TL  → +130.000 TL
   → sonuç: piyango; ortalama sıfır, sapma büyük

Hedge yapılırsa (salı akşam Kuzey'den 1.000 g ~4.000):
   çarşamba fiyat ne olursa olsun kâr = 4.030.000 − 4.000.000 = +30.000 TL
   → sonuç: küçük ama kesin (makas)          ← örnek rakamlar

İşletme ikinci satırı seçmelidir; çünkü işletmenin sermayesi "piyango" için değil "makas × hacim" için vardır. Bir kuyumcu ayda 100 kg has çevirirse hedge'siz oynaklık, yılın tüm işçilik kârından büyük olabilir.

11.4 AIFASOFT'ta hedge: FX TRADER

Seviye 2 — İşletme mantığı

AIFASOFT'un web sitesi FX TRADER ürününü şöyle tanımlar (kaynak: aifasoft.com, 2026-09-12 çekimi; pazarlama metnidir, ürün özelliği iddiası olarak değil "site böyle diyor" olarak okunmalı): - "Fiziki işlem platformu"; MetaTrader 4/5 veya çalışılan fiyat sağlayıcılarla entegre; 7/24 işlem. - Birden fazla sağlayıcıdan likidite; müşteri grupları, marj tanımı; PC/tablet/mobil. - Hedge: "Yapılan her işlem otomatik olarak fiyat sağlayıcınızdan da hedge edilsin" seçeneği. - MULTIBRIDGE: birden fazla MT platformu/fiyat sağlayıcı entegrasyonuyla likidite akışı; MT4/MT5/FIX API ile "saniyede binlerce işlem paralel".

Bunun iş anlamı, §11.1'deki hikâyeyi otomatikleştirmektir: müşteri FX Trader'da 1 kg altın alış emri verir → platform aynı anda fiyat sağlayıcıda (banka/likidite sağlayıcı) ters işlemi açar → işletme hiç açık pozisyon taşımaz, yalnız makası kazanır. Destek süreç dokümanlarından bilinen ayrıntılar: - Her birim (ör. XAUUSD) için Bid Hedge / Ask Hedge açık-kapalı işaretlenir (FX Bridge kurulumu). - Unhedged Amount (hedge edilmeyecek tutar): belirli bir miktarın (örnekte 10 gram) altındaki işlemler firmanın kendi üstünde kalır, üstündekiler MetaTrader'a ya da bridge ile fiyat çekilen firmaya hedge edilir — yani küçük işlemler için işletme bilerek açık pozisyon taşır (hedge maliyetinden tasarruf), büyükleri kapatır.

Seviye 3 — ERPGOLD

ERPGOLD'un kendisinde otomatik hedge yoktur. Bunu net söyleyelim, çünkü müşteri sık karıştırır: - ERPGOLD'un ana menüsünde FX/EDS'ye ait düğme yoktur; FX Trader ve EDS ayrı uygulamalar olarak sunucuda (RDP) çalışır. - FX Trader'da gerçekleşen emirler bir köprü (Meta2ERP / Mt5ToErp_Sync / FX Sync) ile ERPGOLD veritabanına aktarılır ve ERPGOLD'da vadeli işlem (kod 6, tip −1) olarak görünür. - Yani ERPGOLD hedge'i yapmaz, hedge'in sonucunu kaydeder ve Pozisyon Raporu'nda gösterir. Hedge kararı ve icrası FX Trader'da ya da insan elindedir.

GAP — FX Trader, EDS, META2ERP ve Mt5ToErp_Sync'in kaynak kodu wiki kapsamında yoktur; davranışları yalnız 52 süreç dokümanından ve ERPGOLD tarafındaki tablo/SP'lerden bilinir (reality: DOCUMENTED). "Otomatik hedge" ifadesi web sitesi ve PROC-62/PROC-205'ten gelir; hedge'in fiyat sağlayıcı tarafında nasıl eşlendiği (emir tipi, gecikme, kısmi dolum) doğrulanamadı. MT4 emrinin ERPGOLD'a düşerken hangi kasa/hesapla eşlendiği kuralı da doğrulanmadı (MOD-FX GAP; PROC-167 bir SP'yi elle düzenleyerek KasaId sabitlemeyi anlatır — riskli bir uygulama, §11.6 teknik notu).

KAYNAK — DOCUMENT:_data/aifasoft_web.md#FX TRADER; PROC-62; PROC-205; INT-FXTRADER-MT4; MOD-FX (DOCUMENTED); DB_QUERY MT4/FX satır sayıları (2026-09-11).

11.5 Hedge'i insan yaparsa: ERPGOLD'da elle pozisyon kilitleme

Seviye 2 — İşletme mantığı

FX Trader kullanmayan bir kuyumcu (ÖRNEK ALTIN A.Ş. gibi) hedge'i elle yapar: gün içinde Pozisyon Raporu'na bakar, HAS ya da USD açığı büyüdüyse rafineri/banka/aracıyı arar, karşı işlemi yapar ve ERPGOLD'a vadeli ya da spot işlem olarak girer. Bu döngü:

[İşlem girildi] → [Pozisyon Raporu'nda net değişti] → [Açık, limiti aştı mı?]
      → evet → [Karşı işlem: rafineri/aracı] → [ERPGOLD'a VADELİ/MADEN/NAKİT kaydı] → [net tekrar dengede]
      → hayır → [gün sonuna kadar izle]

ERPGOLD'un bu döngüye katkısı iki yerdedir: (1) net pozisyonu canlı göstermek (Pozisyon ekranı kendini birkaç saniyede bir yeniler), (2) birim başına pozisyon limiti tanımlayıp aşımı göstermek. Karşı işlemi yapmak ve girmek insanın işidir.

UYARI — Vadeli ekranındaki ÇARPAN yanlışsa (lot × 1.000 yerine × 1) hedge miktarı 1.000 kat yanlış girilir ve pozisyon "kapandı" sanılırken açık kalır. Destek çağrılarının klasik teması: "vadeli tutar 1000 kat farklı" (H-030, PB-043). Hedge kaydından sonra mutlaka Pozisyon Raporu'nda net değişimi kontrol et.

11.6 Vadeli işlem ile pozisyon kilitleme ilişkisi (kod 6, tip −1 / −2)

Seviye 2 — İşletme mantığı

Vadeli işlem hedge'in kayıt aracıdır, hedge'in kendisi değildir. Aynı VADELİ ekranıyla üç farklı şey yapılabilir:

Üçüncü satır önemlidir: vadeli arbitraj bir hedge aracı olabilir — büro fazla EUR pozisyonunu USD'ye çevirerek EUR riskini kapatır — ama USD riskini açar. Arbitraj riski taşır, yok etmez; risk yok etmek için ters yönlü aynı birim gerekir.

Seviye 3 — ERPGOLD

VADELİ ekranında: KODU (vadeli kod kartı: ana birim, karşı birim, lot çarpanı), İŞLEM ALIŞ/SATIŞ, ÇARPAN, F.TİPİ Miktar/Oz, TARİH (vade), DÖVİZ KURU (satış ve arbitrajda görünür), tip listesi NORMAL / ARBİTRAJ / FATURA. Kayıt sonucu: - Kasa hareket etmez (stok defteri satırı yok). - Cari hesaba iki zıt işaretli bakiye satırı yazılır (mal birimi ve tutar birimi). - Teslim günü: gerçek MADEN/NAKİT işlemi girilir; vadeli bakiye sıfırlanır. Vadeli satır ile teslim satırı arasında bağ alanı yoktur; kapanış yalnız bakiyenin sıfırlanmasıyla izlenir.

Gerçek veriden (döviz kurulumu, 2026-09-12 sorgusu): vadeli-normal (tip −1) 203.549 satır, vadeli-arbitraj (tip −2) 35.097 satır; kuyumcu kurulumunda tip −1 144.378, tip −2 yalnız 5 satır. Yani döviz bürosu vadeli arbitrajı günlük iş olarak kullanır; kuyumcu neredeyse hiç kullanmaz — kuyumcunun hedge'i aynı birimde ters vadeli ya da fiziksel alımdır.

KAYNAK — SEC-VADELI; SEC-ARBITRAJ; BR-VADELI-001..005; FLOW-ISLEM-MATRISI (DB_QUERY 2026-09-12: V2 −1 203.549 / −2 35.097; KUYUMCU −1 144.378 / −2 5); TRG-CARI.ACCEPTTRANSACTION; PROC-167.

SIK YAPILAN HATALAR — Hedge ve vadeli

Yeni çalışan: Vadeli satışı MADEN ekranından "cari satış" olarak girmek — stok düşer, müşteri has borçlu görünür; oysa mal daha teslim edilmedi ve sayım tutmaz. Vade varsa VADELİ ekranı. · Hedge alımını TL biriminde kaydedip HAS açığını kapattığını sanmak — pozisyon HAS'ta açık kalır.

Müşteri: "ERPGOLD'a girdim, otomatik hedge oldu mu?" — hayır; ERPGOLD kaydeder, hedge FX Trader'da ya da elle yapılır. · Unhedged Amount'un altındaki küçük işlemlerin firmada kaldığını unutup "hedge çalışmıyor" demek (PROC-205).

Destek personeli: "Vadeli tutar 1000 kat yanlış" çağrısında kodun ÇARPAN'ına bakmadan ons çarpanını değiştirmek (H-030 vs H-062 farkı). · "İşlem pozisyona etki etmiyor" için önce işlem tipinin PEŞİN/RESMİ olup olmadığına, tetikleyicinin açık olduğuna (H-006) ve kasaya bakmadan SP düzenlemeye gitmek (PROC-167).

Geliştirici: Tip −1/−2'yi tIslemTipi enum'unda aramak (yok; −1 "tip gerekmiyor", −2 arbitraj bacağı). · −2'yi "devir ayracı" sanıp arbitraj hacmini raporlardan düşürmek (SEC-ARBITRAJ CTR notu). · Pozisyon fonksiyonlarının V1/V2/V3 sürümlerinde vadeli dahil/hariç farkını bilmeden rapor değiştirmek (MET-NET-POZISYON).

12. Pozisyon — firma neye açık?

12.1 Kasa örneği: 500.000 TL, 100.000 USD, 2.000 g altın

Seviye 1 — Çok basit

Ali'nin odasında üç kumbara var: birinde 500 TL, birinde 100 dolar, birinde de 2 gram altın (küçük bir kolye). Bir hafta sonra Ali'nin "serveti" değişti mi? Kumbaralara dokunmadı ama: - 500 TL hâlâ 500 TL (Türkiye'de yaşıyor, TL onun ölçüsü). - 100 dolar, kur 40'tan 42'ye çıktıysa 4.000 TL'den 4.200 TL'ye kendiliğinden çıktı. - 2 gram altın, gram 4.000'den 3.900'e düştüyse 8.000'den 7.800'e kendiliğinden indi.

Ali hiçbir şey yapmadan +200 − 200 = 0 TL. Şanslı; ama dolar düşüp altın da düşseydi iki taraftan kaybederdi. Ali'nin pozisyonu şudur: TL'de 500, USD'de 100, HAS'ta 2 g. Pozisyon, "hangi birimde ne kadar varlığım fiyata açık" sorusunun cevabıdır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

ÖRNEK ALTIN A.Ş., pazartesi sabahı, MERKEZ kasası (bkz. BOOK_BRIEF başlangıç durumu; sayılar örnek):

Okuma: Firma her şeyde long; yani dolar, euro ve altın düşerse kaybeder, yükselirse kazanır. Bu yüzden Ayşe Demir "altın yükselsin" ister — ama §11'de gördük ki bu, işletmenin seçtiği değil, doğal olarak içine düştüğü bir bahistir. Sayıların sağlaması: has karşılıkları 22 ayar 1.500 × 0,916 = 1.374; 14 ayar 800 × 0,585 = 468; hurda 300 × 0,700 = 210.

TL'ye çevirirsek (örnek alış kurları: USD 40,00 · EUR 46,00 · has 4.000):

USD  +95.000 × 40,00 =  3.800.000 TL
EUR  +20.000 × 46,00 =    920.000 TL
HAS   +3.802 × 4.000 = 15.208.000 TL
TL   +500.000        =    500.000 TL
                       ------------
Toplam varlık (örnek)  20.428.000 TL  → bunun 19.928.000 TL'si kur/altın fiyatına AÇIK

Has 100 TL düşerse (4.000 → 3.900): 3.802 × 100 = 380.200 TL buharlaşır — hiçbir işlem yapılmadan. Bir bileziğin işçiliği 150 TL/g ise bu, 2.535 g bilezik satmanın işçilik kârıdır. Pozisyonu bilmemek, bunu görmemektir.

Seviye 3 — ERPGOLD

Bu tablo ERPGOLD'da Pozisyon ekranıdır (Hesap Yönetimi ▸ Rapor ▸ Pozisyon): her satır bir birim; sütunlar Bakiye (birimdeki net durum), Kur1 (birimin alış kuru), Kur2 (bilanço biriminin kuru), Pozisyon (TL karşılığı = Bakiye × Kur1 ÷ Kur2), BBirim (bilanço birimi). En altta DURUM satırı TL dışındaki pozisyonların toplamıdır. Artı yeşil, eksi kırmızı. Tarih kutusuyla geçmiş günün pozisyonu görülür. Aynı bilgi menü raporu olarak Pozisyon Raporu (RPT-18)'dir.

UYARI — Kur listesi boşsa (o gün kur girilmemiş/EDS durmuş) Pozisyon ekranındaki TL karşılıkları 0 görünür; "pozisyon sıfır" değildir, kur yoktur (PB-036, H-124).

KAYNAK — BOOK_BRIEF başlangıç durumu (örnek); SCR-FRMPOZISYON; RPT-18; MET-NET-POZISYON; PB-036.

12.2 Bir işlem sonrası pozisyon nasıl değişir?

Seviye 1 — Çok basit

Ali kolyesini (2 g) arkadaşı Mehmet'e 8.000 TL'ye satarsa: altın kumbarası boşalır, TL kumbarasına 8.000 girer. Artık altın düşse de yükselse de Ali'yi ilgilendirmez; pozisyonu TL'ye kaydı.

Ama Ali kolyeyi verip parayı haftaya alacaksa? Kolye gitti, para gelmedi; elinde Mehmet'ten 8.000 TL alacak var. Pozisyon yine TL'ye kaydı (alacak TL cinsinden). Peki Mehmet "sana haftaya 2 gram altın vereceğim" deseydi? Kolye gitti ama 2 g altın alacağı geldi: altın pozisyonu değişmedi. Fark, borcun hangi birimde olduğudur.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Salı: Kuyumcu Selim'e 600 g 22 ayar bilezik satıldı (has 600 × 0,916 = 549,6 g), işçilik 600 × 150 = 90.000 TL. Üç farklı anlaşma, üç farklı pozisyon:

Okuma: - A ve C aynı pozisyon etkisini yapar: HAS azaldı, TL arttı. Firma altında daha az long (hatta başka satışlarla short'a düşebilir); has yükselirse kaybeder, çünkü Selim'e verdiği altını yerine koymak pahalanır. - B'de has pozisyonu hiç değişmedi: mal gitti ama has alacağı geldi. Kuyumcular arasında "has hesabı" çalışmanın sebebi budur — fiyat riski taşınmaz, yalnız işçilik konuşulur.

PEKİ NEDEN? — Neden stok azalırken pozisyon değişmiyor (B senaryosu)? Çünkü pozisyon = stok + alacak − borç. Tetikleyici cari has satışında iki kayıt (stok/bakiye) yazar: stok defterine −549,6 (mal çıktı), bakiye defterine +549,6 (Selim has borçlu). Toplam 0. ERPGOLD'un stok ve bakiye kayıtlarını ayrı tutmasının sebebi tam olarak budur: "nerede" (stok) ile "kime ait" (bakiye) ayrılınca, ikisinin toplamı "riske açık net"i verir.

Seviye 3 — ERPGOLD

• A: MADEN ekranı, ÇIKIŞ/SATIŞ, tip PEŞİN (kuyumcu kurulumunda genelde NORMAL + kasa nakit satırıyla) → stok defterine maden −600 g / −549,6 has ve nakit +2.304.888 TL; bakiye satırı yok (peşin bakiye yazmaz — ama dikkat: BakiyeId=0 peşin demek değildir, bkz. Bölüm 2 ilk yarısı).
• B: MADEN ekranı, cari hesap Selim, birim HAS → stok −549,6 has; bakiye HAS +549,6, TL +90.000.
• C: MADEN ekranı, cari hesap Selim, tutar birimi TL → stok −549,6 has; bakiye TL +2.304.888.

Pozisyon ekranında HAS satırı: A ve C'de düşer, B'de yerinde kalır. Haftalık hikâyenin tamamı için bkz. Bölüm 7.

KAYNAK — BR-DEFTER-URETIMI; TRG-CARI.ACCEPTTRANSACTION; SEC-POZISYON ("Sık karıştırılan: Pozisyon ↔ Stok"); FLOW-ISLEM-MATRISI.

12.3 Kasa ≠ Stok ≠ Bakiye — üçlüyü kesin ayır

Seviye 1 — Çok basit

Bir bakkal düşün: - Kasa: Çekmecedeki para. Sayarsın, o kadardır. - Stok: Raftaki mal. Sayarsın, o kadardır. - Bakiye: Veresiye defteri. "Ahmet 300 TL borçlu, Ayşe'ye 50 TL borçluyum." Sayılmaz, yazılır; elinde değil, hesaptadır.

Üçü de "bakkalın varlığı"dır ama üçü de ayrı yerde durur ve ayrı sayılır. Kuyumcuda para (TL, USD, EUR) ve mal (altın) ikisi de fiyata açık olduğu için üçlü daha da önemlidir.

Seviye 2 — İşletme mantığı

ERPGOLD'un dilinde kasa kelimesi bir tuzak taşır: "kasa" hem paranın kendisi (kasa sayımı) hem de vezne/banko (MERKEZ kasası, ŞUBE-2 kasası — her işlemin yazıldığı yer) anlamına gelir. Nakit para ERPGOLD'da ayrı bir "kasa defteri"nde değil, stok defterinin nakit satırlarında tutulur: "kasada 100.000 USD var" = "nakit stoğu USD 100.000".

BUNU KARIŞTIRMA — dört çift: - Kasa ≠ Cari: Kasa fiziksel paradır; cari hesap bir kişi/firma ile ilişkidir. "Selim'in kasası" diye bir şey yoktur; Selim'in bakiyesi vardır. Kasadan Selim'e 10.000 TL verdiysen kasa −10.000 (stok defteri, nakit), Selim +10.000 borçlu (bakiye defteri) — iki ayrı defter, iki ayrı satır. - Stok ≠ Bakiye: Stok "nerede duruyor" (elimde 549,6 g has), bakiye "kime ait" (Selim bana 549,6 g borçlu). Peşin işlem stok yazar bakiye yazmaz; cari işlem bakiye yazar, kuyumcuda çoğu zaman stok da yazar. İkisi toplanmaz, ikisi karşılaştırılmaz; ikisi pozisyonda buluşur. - Pozisyon ≠ Bakiye: Bakiye tek hesabın durumu; pozisyon tüm hesaplar + tüm stok, şirket düzeyi. "Pozisyon + bakiye" toplamı anlamsızdır — aynı defter iki kez sayılır. - Kasa (para) ≠ Kasa (vezne): "MERKEZ kasası" bir yerdir; içindeki TL/USD/EUR nakit stoğudur. Şubede kasa (vezne) tanımlı değilse hiç işlem yapılamaz ("Sube, Kasa veya Hesap Seçili Değil").

Seviye 3 — ERPGOLD

Üçlünün ekranları: - Kasa (nakit): Nakit Stokları (Kasa Durum Raporu) ekranı; raporlar Nakit Stok Hareket (RPT-9) ve Nakit Stok Özet (RPT-10). - Stok (maden): Maden Stokları (Maden Durum Raporu); RPT-7/RPT-8; sayım: Sayım Ekranı ve Mutabakat (dikkat: ERPGOLD'daki Mutabakat/MutabakatOnay ekranları stok sayım mutabakatıdır, cari mutabakat değil). - Bakiye (cari): CARİ İŞLEMLER ekranının sol altındaki BAKİYE kartı; ekstre raporları (RPT-1 vb.); cari mutabakat işlem satırındaki Mutabakat/MTarih alanlarıyla. - Pozisyon: Pozisyon ekranı ve RPT-18; hacim için RPT-28.

KAYNAK — SEC-STOK; SEC-BAKIYE; SEC-POZISYON; TERM-KASA; MET-NET-POZISYON; BOOK_BRIEF "ERPGOLD gerçekleri".

12.4 Pozisyon = stok + alacak − borç: raporlar

Seviye 2 — İşletme mantığı

Formülü bir kez daha, bu kez işaretleriyle:

Net pozisyon (birim) = Stok (kasadaki fiziksel)
                     + Alacak (müşteriler bize borçlu; bakiye defterinde +)
                     − Borç   (müşteriler bizden alacaklı; bakiye defterinde −)

Pazartesi HAS: 4.052 + 150 (Selim) − 400 (Yusuf) = +3.802 g → long
Pazartesi USD: 100.000 + 0 − 5.000 (Nuri) = +95.000 → long

İki rapor, iki soru: - Pozisyon Raporu (RPT-18): "Şu an neye açığım?" — tarih kesiti, birim bazında net. Yönetim ve hazine kullanır; kur riski yönetiminin ana raporudur. - Hacim Raporu (RPT-28): "Dönemde ne kadar alıp sattım?" — alış toplamı, satış toplamı, adet/has/USD/TL karşılığı; müşteri veya ürün kırılımı. Satış ve yönetim kullanır.

Hacim pozisyonu açıklar: bugün 80.000 USD sattım, 20.000 aldım (hacim) → pozisyon 60.000 USD düştü (pozisyon). Hacim büyük, pozisyon küçük olabilir (çok alıp çok satan, dengeli büro); hacim küçük, pozisyon büyük olabilir (az işlem ama hep aynı yöne).

BUNU KARIŞTIRMA — Hacim ≠ Pozisyon. Hacim alış + satış toplamıdır (akış), pozisyon alış − satış farkıdır (durum). Arbitraj/çevir iki bacaklı sayılırsa hacim ikiye katlanır; pozisyon değişmez.

Seviye 3 — ERPGOLD

RPT-18 parametresi tek: Tarih. RPT-28 parametreleri: Başlangıç/Bitiş tarihi, Hesap (boşsa tümü). Resmi (faturalı) işlemler her iki serbest rapora girmez; resmi pozisyon için Resmi Pozisyon (RPT-38) ayrıdır. Vadeli işlemlerin pozisyona dahil edilip edilmediği rapor fonksiyonunun sürümüne göre değişir — aynı gün iki farklı pozisyon rakamı görürsen ilk soru "hangi fonksiyon, vadeli dahil mi?" olmalıdır.

KAYNAK — RPT-18; RPT-28; MET-NET-POZISYON; MET-ISLEM-HACMI; SYM-POZISYON; PRB-POZISYON-000 (68 çağrı).

12.5 Gün sonu örneği: sabah 100.000 USD, gün içinde 80.000 sattı, 20.000 aldı

Seviye 1 — Çok basit

Sabah kumbarada 100 dolar. Gün boyunca 80 dolar sattın, 20 dolar aldın. Akşam kumbarada 100 − 80 + 20 = 40 dolar. Bu 40 dolar gece boyunca kurun insafına kalır. 100 dolarla başladığın için sabah "çok dolarım var, kur yükselse iyi" diyordun; akşam 40 dolarla aynı cümle daha az doğru. Ve dikkat: sattığın 80 doların karşılığında aldığın TL, artık kurdan etkilenmiyor — pozisyonun bir kısmı USD'den TL'ye kaydı.

Seviye 2 — İşletme mantığı

ÖRNEK ALTIN A.Ş. döviz gişesi, Mehmet Kaya, cuma (tüm işlemler peşin; kurlar örnek: alış 40,00 / satış 40,20):

Sabah:   USD kasa 100.000  ·  TL kasa 500.000  ·  Nuri'ye USD borç 5.000
Gün içi: 80.000 USD SATIŞ  × 40,20 = 3.216.000 TL kasaya girdi, 80.000 USD çıktı
         20.000 USD ALIŞ   × 40,00 =   800.000 TL kasadan çıktı, 20.000 USD girdi

Akşam:   USD kasa = 100.000 − 80.000 + 20.000 =  40.000
         TL kasa  = 500.000 + 3.216.000 − 800.000 = 2.916.000
         USD net pozisyon = 40.000 (stok) − 5.000 (Nuri borç) = +35.000 → long
         Gün içi gerçekleşen makas kârı: 20.000 × (40,20 − 40,00) = 4.000 TL
           (yalnız birbirini karşılayan 20.000 USD'lik alış-satış çifti için)

Şimdi pozisyon riski: sabah 95.000 USD long'dan akşam 35.000 USD long'a indi. İyi mi kötü mü? Ne iyi ne kötü — daha az açık. Ama şunu gör: gün içinde 60.000 USD net sattı. Bu 60.000 USD'yi yarın müşteriler yeniden isteyecek; Mehmet yarın sabah bankadan/toptancıdan USD almak zorunda. Gece kur 40,20'den 41,00'e çıkarsa, bugün 40,20'ye sattığı 60.000 USD'yi 41,00'e yerine koyar: 60.000 × 0,80 = 48.000 TL yerine koyma zararı — bugünkü 4.000 TL makas kârının 12 katı.

Kur düşerse tersi: 39,50'ye yerine koyar, 42.000 TL kazanır. Yine aynı ders: makas kesin, pozisyon piyango. Ayşe Demir'in cuma akşamı iki seçeneği var: 1. Kapat: Bankadan 60.000 USD alıp pozisyonu sabahki seviyeye getir (hedge, §11). Yarın ne olursa olsun tezgâh makasla çalışır. 2. Taşı: "Kur düşer" diye açık bırak. Bu artık spekülasyondur; bilinçli yapılıyorsa ve limit içindeyse yönetim kararıdır, farkında değilse hatadır.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. — Cuma 18:00, gün sonu. Ali Çelik Pozisyon ekranını açar: USD satırı Bakiye +35.000, Kur1 40,00, Pozisyon 1.400.000 TL. Sabahki 95.000'e göre 60.000 düşük. Ayşe Demir'e sorar: "60.000 USD net sattık, gece kapatalım mı?" Ayşe: "20.000'ini bankadan al, 40.000'i hafta sonuna taşıyalım; limitimiz 50.000." Mehmet bankadan 20.000 USD alır (NAKİT ALIŞ, peşin) → USD net +55.000. Pazartesi bakılır. Rakamlar örnek.

Seviye 3 — ERPGOLD

Gün içindeki her işlem NAKİT ekranından girilir (döviz kurulumu %83 NAKİT çalışır): SATIŞ 80.000 USD → stok defteri USD −80.000 / TL +3.216.000; ALIŞ 20.000 USD → USD +20.000 / TL −800.000. Peşin işlemlerde bakiye satırı yoktur; Nuri'nin 5.000 USD alacağı önceki cari işlemden bakiye defterindedir. Gün sonu: - Nakit Stokları ekranı: USD 40.000, TL 2.916.000 (kasa sayımıyla tutmalı). - Pozisyon ekranı: USD Bakiye +35.000 (40.000 stok − 5.000 Nuri). - Hacim Raporu (RPT-28) bugün için: USD satış 80.000, alış 20.000. - Kur farkı: dönem sonunda açık pozisyon × (kapanış kuru − maliyet kuru) ayrı bir kalem olarak bilançoda görünür; makas kârı ile toplanabilir ama karıştırılmaz.

PEKİ NEDEN? — Neden Pozisyon ekranı 40.000 değil 35.000 gösteriyor, kasada 40.000 var? Çünkü Nuri'ye 5.000 USD borçluyuz; o 5.000 kasada duruyor ama bizim değil. Nuri yarın gelip alırsa kasada 35.000 kalır. Pozisyon "kasada ne var"ı değil "gerçekten benim olan ve fiyata açık olan ne"yi ölçer. Tetikleyici Nuri'nin işlemini bakiye defterine −5.000 yazmıştı; pozisyon fonksiyonu stok (+40.000) ile bakiyeyi (−5.000) toplar.

KAYNAK — BOOK_BRIEF örnek durum ve kurlar; BR-TIP-003; FLOW-ISLEM-MATRISI; MET-KUR-FARKI; H-129; SEC-POZISYON (hesaplama örneği aynı mantık).

SIK YAPILAN HATALAR — Pozisyon, kasa, stok, bakiye

Yeni çalışan: Kasadaki USD'yi pozisyon sanmak (Nuri'nin 5.000'ini unutmak). · Bakiye kartındaki artıyı "müşteri alacaklı" okumak — ERPGOLD'da artı = müşteri borçlu. · "Pozisyon sıfır" görüp sevinmek — kur listesi boş olabilir (PB-036). · Stok sayım mutabakatı (Mutabakat ekranı) ile cari mutabakatı (ekstre) karıştırmak.

Müşteri: "Pozisyon tutmuyor" derken hacimle pozisyonu karıştırmak; aynı birimi iki kez tanımlayıp çift satır görmek (H-131); işlem girip pozisyonun değişmemesine şaşırmak — işlem PEŞİN/RESMİ olabilir ya da has bazlı cari satış pozisyonu değiştirmez (B senaryosu).

Destek personeli: "Pozisyon yanlış" çağrısında hangi rapor/fonksiyon (GetPozisyon, V1–V3, GetOldPozisyon, MüşteriŞemasıD.GetPozisyon) olduğunu sormadan teşhise başlamak; raporsuz takozun pozisyonda 0, bilançoda 0,6 milyemle değerlendiğini bilmemek (CTR); tetikleyici kapalıyken (H-006) defter üretilmediğini atlamak.

Geliştirici: Cari.BakiyeIslem'i elle düzeltmek (BalanceRepair riski); pozisyon + bakiye toplayan rapor yazmak (aynı defter iki kez); hacim raporunu stok kaydından yazıp belge kontrol satırlarını (V2'de tutarın %25'i) kaybetmek; Pozisyon.GetPozisyon (tanım tablosunu okur) ile GetPozisyonV3 (hesaplar) adlarını aynı sanmak.

Bölüm sonu sınavı — Piyasalar, Hedge, Pozisyon (§8–12)

§8–§12 için. Sayılar ÖRNEK ALTIN A.Ş.'nin örnek kurlarıdır.

Kolay (5)

1. Piyasada fiyat kim tarafından belirlenir: satıcı mı, alıcı mı, başka bir şey mi?
2. "Spot" ile "vadeli" işlemin farkı nedir? Bir cümleyle.
3. 1 troy ons kaç gramdır ve dünya altın fiyatı hangi birim ve para ile söylenir?
4. Hedge'in amacı nedir? "Daha çok kazanmak" cevabı neden yanlıştır?
5. Pozisyon formülünü yaz: net pozisyon = ? + ? − ?

Orta (5)

6. Ons 3.100 USD, USD/TL 40,00 iken has gram TL fiyatını hesapla; sonra 22 ayar gram fiyatını (milyem 0,916) bul. (Örnek kurlar.)
7. Ons %3 düşerken USD/TL %3 yükselirse Türkiye'de gram altın fiyatına ne olur? Bu, kuyumcunun pozisyonu neden birim birim izlemesi gerektiğini nasıl açıklar?
8. Kasa, stok ve bakiye arasındaki farkı; her birinin ERPGOLD'da hangi defterde tutulduğunu yaz.
9. FX TRADER'daki "otomatik hedge" ile ERPGOLD arasındaki ilişkiyi açıkla: hedge nerede yapılır, ERPGOLD ne yapar?
10. VADELİ ekranındaki tip −1 ile −2 ne anlama gelir; hangi kurulum −2'yi çok kullanır, hangisi neredeyse hiç?

Senaryo (5)

11. ÖRNEK ALTIN A.Ş. salı 17:30'da Kuyumcu Selim'e 1.000 g has sattı, teslim çarşamba sabahı, fiyat 4.030 TL/g. Hedge yapılmadı; gece has 4.150'ye çıktı. Firma ne kaybetti, neden? Ayşe Demir salı akşamı ne yapmalıydı ve bunu ERPGOLD'a hangi ekranla, ne olarak kaydederdi?
12. Pazartesi HAS pozisyonu: stok 4.052 g, Selim 150 g borçlu, Yusuf 400 g alacaklı. Salı Selim'e 600 g 22 ayar bilezik has hesabıyla cari satıldı (işçilik TL). Salı akşamı HAS pozisyonu kaç? Peşin TL satılsaydı kaç olurdu? Farkı açıkla.
13. Döviz gişesi sabah 100.000 USD ile açıldı; gün içinde 80.000 USD sattı, 20.000 USD aldı; Döviz Nuri'ye 5.000 USD borç var. Akşam kasa, USD net pozisyonu ve gece kurun 0,80 TL yükselmesi halinde yerine koyma etkisi nedir? Ayşe'nin iki seçeneği nelerdir ve hangisi spekülasyondur?
14. Müşteri arıyor: "Vadeli hedge alımını girdim ama pozisyon değişmedi." Destek personeli olarak sırayla hangi beş şeye bakarsın?
15. Müşteri iki rapor çıkarmış: Pozisyon ekranı HAS +3.802, Bilanço ekranı HAS için farklı bir değer. Elinde 300 g raporsuz takoz var. Farkın sebebi ne olabilir ve neyi kontrol edersin?

Cevap anahtarı (§8–12)

1. Hiçbiri tek başına: fiyat, arz (satmak isteyenler) ile talebin (almak isteyenler) çekişmesinden doğar; binlerce kararın ortak sonucudur. — SECTOR_KNOWLEDGE (§8.1)
2. Spot: fiyat ve teslim şimdi; vadeli: fiyat bugün kilitlenir, teslim ve ödeme ileri tarihte. — SEC-VADELI
3. 31,1035 gram; ons başına USD (XAU/USD), saf (has) altın için. — TERM-ONS, SEC-ONS
4. İstenmeyen fiyat riskini azaltmak. Hedge sonrası kâr fiyat ne olursa olsun makasa eşitlenir; fiyat lehe gitseydi kazanılacak fazla bilerek feda edilir. Daha çok kazanma amacı spekülasyondur. — SECTOR_KNOWLEDGE (§11.1–11.2), SEC-POZISYON
5. Net pozisyon = stok + alacak − borç (birim bazında). — MET-NET-POZISYON, RPT-18
6. 3.100 × 40,00 ÷ 31,1035 = 3.986,7 TL has gram; × 0,916 = 3.651,8 TL 22 ayar gram (+ işçilik). Örnek kurlardır. — SEC-ONS hesaplama örneği (§9.3)
7. İki etki birbirini yaklaşık götürür; gram TL fiyatı neredeyse değişmez. Ama ons düşüşü HAS pozisyonunu USD'de eritirken kur artışı USD pozisyonunu TL'de büyütür; firma iki ayrı riske açıktır, ikisini ayrı izlemezse birinin zararını öbürünün kârı sanır. — §9.3 tablosu, SEC-KUR, MET-KUR-FARKI
8. Kasa: vezneye fiziksel nakit — nakit kartı Stok.Nakit, hareketler stok defterinde (Stok.StokHaraketleri nakit satırları). Stok: fiziksel maden — Stok.StokHaraketleri maden satırları. Bakiye: cari hesabın birim bazında alacak/borcu — Cari.BakiyeIslem. Pozisyon üçünün toplamıdır. — SEC-STOK, SEC-BAKIYE, TERM-KASA, MET-NET-POZISYON
9. Hedge FX TRADER'da (web sitesi: "her işlem otomatik olarak fiyat sağlayıcınızdan hedge edilsin"; PROC-62 Bid/Ask Hedge; PROC-205 Unhedged Amount) yapılır; gerçekleşen emir köprüyle ERPGOLD'a vadeli işlem (kod 6, tip −1) olarak düşer; ERPGOLD hedge yapmaz, kaydeder ve Pozisyon Raporu'nda gösterir. FX Trader kaynak kodu wiki'de yok (DOCUMENTED). — aifasoft_web.md, INT-FXTRADER-MT4, MOD-FX
10. −1: vadeli-normal ("tip gerekmiyor"); −2: vadeli arbitraj bacağı (VADELİ ekranında ARBİTRAJ seçimi, iki bağlı satır). Döviz kurulumu −2'yi 35.097 satırla günlük kullanır; kuyumcu kurulumunda 5 satır. İkisi de DB kod tablosunda yoktur. — FLOW-ISLEM-MATRISI, BR-VADELI-004/005, SEC-ARBITRAJ
11. 1.000 × (4.150 − 4.030) = 120.000 TL yerine koyma zararı; çünkü Selim'e fiyat kilitlendi ama firmanın has açığı (short) kapatılmadı. Salı akşamı aynı miktarda ters işlem (Rafineri Kuzey'den 1.000 g alış) yapmalıydı; ERPGOLD'da VADELİ ekranı ALIŞ (F.TİPİ Oz ya da gram), teslimde MADEN GİRİŞ cari. Pozisyon ekranında HAS net değişimi sıfır olmalı. — §11.1, SEC-VADELI, SEC-POZISYON
12. Pazartesi net +3.802. Has hesabıyla cari satış: stok −549,6, Selim HAS +549,6 → net +3.802, değişmez. Peşin TL satış: stok −549,6, bakiye yok → net +3.252,4. Fark: borcun birimi; has alacağı fiyat riskini müşteriye bırakır, TL karşılığı riski firmaya yükler. — BR-DEFTER-URETIMI, SEC-POZISYON "Pozisyon ↔ Stok"
13. Kasa USD 40.000, TL 2.916.000; USD net = 40.000 − 5.000 = +35.000; 60.000 USD net satıldı, kur +0,80 → 48.000 TL yerine koyma zararı (makas kârı 4.000'in 12 katı). Seçenek 1: 60.000 USD alıp kapatmak (hedge); seçenek 2: açık taşımak — bilinçli ve limit içindeyse yönetim kararı, değilse spekülasyon/hata. — §12.5, MET-KUR-FARKI
14. (1) İşlem tipi: PEŞİN/RESMİ mi (bakiye yazmaz — BR-TIP-002/004); (2) tetikleyici açık mı, son işlemler defter üretiyor mu (H-006); (3) vadeli kodun ÇARPAN'ı ve ons çarpanı — miktar 1.000 kat yanlış olabilir (H-030/H-062); (4) birim: HAS yerine TL/USD'de mi girildi; kasa/şube doğru mu; (5) hangi pozisyon fonksiyonu — vadeli dahil mi (V1/V2/V3), kur listesi dolu mu (PB-036). — SYM-POZISYON, SYM-VADELI, PROC-167
15. Raporsuz takoz pozisyon hesabında (Pozisyon.Write) 0 has sayılır, bilançoda %60 milyemle (BR-BAKIYE-009) değerlenir → aynı takoz iki rakam. Takozların "raporlu/raporsuz" durumunu ve hangi fonksiyonun çalıştığını kontrol et; CTR olarak kayıtlı (SYM-POZISYON #9). — SCR-FRMPOZISYON, BR-BAKIYE-009, SYM-POZISYON

Bunu anladıysan devam et (§8–12)

• Fiyatın arz-talepten doğduğunu ve tezgâh fiyatının "formül + makas + yerel arz-talep" olduğunu açıklayabiliyorum.
• Spot/vadeli, borsa/OTC, fiyat sağlayıcı/broker/dealer/piyasa yapıcı ayrımlarını birer günlük hayat örneğiyle anlatabiliyorum.
• Londra (OTC/fiziksel), New York (vadeli kontrat), Asya (fiziksel talep) rollerini ve altın fiyatının neden 24 saat değiştiğini biliyorum.
• "Has gram TL = ons USD × USD/TL ÷ 31,1035" formülünü örnek kurla hesaplayıp iki yöne (ons değişirse / kur değişirse) çalıştırabiliyorum.
• FED'in ons'u, TCMB'nin kuru oynattığını; enflasyon ve jeopolitik riskin altını neden yükselttiğini sebep-sonuçla açıklayabiliyorum — güncel oran ezberlemeden.
• Fiyatın ERPGOLD'a EDS → Sistem.KurEkle → kur listesi → pano yoluyla geldiğini; akış durunca ERPGOLD'un uyarısız eski kurla devam ettiğini biliyorum.
• "1 kg sattı, yarın teslim, gece fiyat yükseldi" hikâyesini risk → açık pozisyon → karşı işlem → fiyat kilitleme zinciriyle anlatabiliyorum.
• "Hedge'in amacı daha çok kazanmak değil, istenmeyen fiyat riskini azaltmaktır" cümlesini bir kuyumcuya örnekle savunabiliyorum; Hedge ≠ Spekülasyon farkını biliyorum.
• FX TRADER'daki otomatik hedge'in ERPGOLD dışında olduğunu, ERPGOLD'un yalnız sonucu vadeli işlem (kod 6, tip −1) olarak kaydettiğini ve kendi başına hedge otomasyonu bulunmadığını (GAP) biliyorum.
• Vadeli işlemin kasayı değil bakiyeyi hareket ettirdiğini, tip −1/−2 farkını ve ÇARPAN hatasının "1000 kat" belirtisini biliyorum.
• Kasa (fiziksel nakit, nakit stok defteri) ≠ Stok (fiziksel maden, maden stok defteri) ≠ Bakiye (cari alacak/borç, bakiye defteri) üçlüsünü ve "kasa (para) ≠ kasa (vezne)" tuzağını ayırt edebiliyorum.
• Net pozisyon = stok + alacak − borç formülünü ÖRNEK ALTIN A.Ş.'nin pazartesi tablosuyla hesaplayıp long/short yorumu yapabiliyorum.
• Has hesabıyla cari satışın pozisyonu değiştirmediğini, TL karşılığı satışın değiştirdiğini ve nedenini (stok kaydı / bakiye kaydı ayrımı) açıklayabiliyorum.
• Gün sonu USD örneğinde kasa, net pozisyon, yerine koyma riski ve "kapat mı taşı mı" kararını hesaplayabiliyorum.
• "Pozisyon yanlış" çağrısında sorulacak ilk beş soruyu (rapor/fonksiyon, birim çift tanım, işlem tipi, tetikleyici, kur listesi) sayabiliyorum.

3. Kuyumculuk ve Döviz Sektörü

Bu bölüm, ERPGOLD'un içinde yaşadığı dünyayı anlatır: altın kimden kime gider, döviz bürosu parayı nasıl kazanır, "veresiye" bu sektörde ne demektir, kâr nerede saklıdır ve iki tarafın defteri tutmayınca ne yapılır. Bölüm 2'de öğrendiğin has, milyem, ayar ve kur kavramlarını burada insanlar ve işletmeler üzerinden yeniden göreceksin. Her konuda önce günlük hayat (Seviye 1), sonra işletme (Seviye 2), sonra ERPGOLD ekranı (Seviye 3), en sonda da tablo ve fonksiyon adları (Seviye 4, katlanabilir) gelir.

Bölüm boyunca tek bir örnek işletme kullanılır: ÖRNEK ALTIN A.Ş. — Kapalıçarşı'da toptancı + perakende kuyumcu, içinde bir döviz gişesi var, ERPGOLD'u MERKEZ ve ŞUBE-2 ile kullanıyor. Kişiler: Ayşe Demir (sahibi), Mehmet Kaya (kasiyer/gişe), Zeynep Aksoy (satış), Ali Çelik (muhasebe), Deniz Yılmaz (AIFASOFT destek). Müşteri ve tedarikçiler: Kuyumcu Selim, Döviz Nuri, Toptancı Yusuf, Atölye Kemal, Rafineri Kuzey. Bütün kurlar ve sayılar örnektir, güncel kur değildir: USD/TL 40,00 alış / 40,20 satış · EUR/TL 46,00 / 46,30 · has gram 4.000 TL alış / 4.030 TL satış · ons 3.100 USD · 22 ayar işçilik 150 TL/g.

KAYNAK Bu bölümün sektör bilgisi kanonik wiki'nin işletme türü makalelerinden (02_Sector/BusinessTypes/SEC-*) ve kavram makalelerinden (02_Sector/Concepts/SEC-*) gelir; ERPGOLD davranışı gerçek işlem matrisinden (FLOW-ISLEM-MATRISI) ve tetikleyici kuralından (BR-DEFTER-URETIMI) okunur. Mevzuat cümleleri yalnız wiki'de kaynağı olanlardır; madde/oran yazılmaz (GAP-MEVZUAT).

3.1 Kuyumculuk sektörü: kim kimdir, mal kimden kime gider?

3.1.1 Altının yolculuğu

Seviye 1 — Çok basit

Bir bileziği düşün. Annenin kolundaki bilezik bir gün "eskidi" diye kuyumcuya götürülür; kuyumcu onu tartar, ayarına bakar, parasını öder. O bilezik artık hurdadır. Kuyumcu hurdaları biriktirir, eritir, bir külçe hâline getirir; buna takoz denir. Takozun içinde ne kadar saf altın olduğu tam bilinmez; bir laboratuvar (ayar evi) küçük bir parça keser, ölçer, rapor yazar. Sonra rafineri takozu eritip saf altına (has) çevirir. Saf altın atölyeye gider; atölye onu tekrar bilezik yapar, işçilik alır. Yeni bilezik toptancıya, oradan perakende kuyumcuya, oradan da yeni bir müşterinin koluna gider. Aynı altın döner durur; değişen şey şekil ve kimin elinde olduğudur.

Son müşteri (eski bilezik)
   ↓ bozdurma (HURDA)
Perakende kuyumcu  ──► Toptancı / Sarraf ──► Rafineri (takoz → has)
                                                 ↑ ayar evi raporu
Rafineri (995/999 has) ──► Atölye / imalatçı (has → yeni bilezik, işçilik)
   ↓
Toptancı ──► Perakende kuyumcu ──► Son müşteri (yeni bilezik)

Seviye 2 — İşletme mantığı

Zincirdeki her halka aynı altını farklı bir iş için elinde tutar ve farklı yerden kazanır:

Şemsiye tanım SEC-KUYUMCU: altını mal olarak alan, işleyen, satan ve has gram üzerinden hesap tutan işletmelerin ortak adı. Kuyumcunun bakkaldan iki farkı vardır: elindeki mal parayla birlikte sürekli değer değiştirir (stok bir eşya değil açık pozisyondur) ve ölçü birimi tek değildir (adet, gram, ayar, döviz) — bu yüzden her şey hasa indirilir.

GAP "Hurda toplayıcı" için wiki'de ayrı bir işletme türü makalesi yoktur; buradaki satır sektör genel bilgisidir (SECTOR_KNOWLEDGE). "İmalatçı" ile "atölye" tek makalede birleşmiştir (SEC-URETICI-ATOLYE); sarraf ve maden ticareti makaleleri kendi içlerinde LOW güvenle işaretlidir (GAP-SEC-SARRAF-01, GAP-SEC-MADENTICARET-02). Kayıt: _tools/book_findings_03.md GAP-BOOK-03-01.

Bunlar birbirleriyle nasıl ticaret yapar? Zincirin üst tarafı (toptancı ↔ atölye ↔ rafineri ↔ sarraf) neredeyse hiç para konuşmaz, has gram konuşur ve cari hesapla çalışır: "Sana 1.000 g has verdim, ay sonu hesaplaşırız." Zincirin alt ucu (perakende ↔ son müşteri) peşin çalışır: müşteri parayı verir, bileziği alır, ilişki biter. İşçilik her el değiştirmede üstüne eklenir, altının kendisi ise hep aynı "para birimi"dir. Bu iki ayrım — has mı para mı ve cari mi peşin mi — ERPGOLD'un stok kaydı ile bakiye kaydını ayrı tutmasının asıl sebebidir.

Seviye 3 — ERPGOLD

ERPGOLD'un zincirde kullanıldığı iki gerçek nokta, iki ayrı kurulumla belgelidir:

Kaynak: INST-ERPGOLDV2, INST-KUYUMCU; ayrıntılı işlem dağılımı FLOW-ISLEM-MATRISI.

Zincirdeki halkaların ERPGOLD'daki karşılığı:

• Perakende kuyumcu: MADEN (ziynet, bilezik; tip PEŞİN döviz kurulumunda), HURDA (bozdurma, milyem elle girilir), NAKİT; tezgâh için Gişe ekranı / Hızlı satış. Dikkat: "perakende = PEŞİN tipi" cümlesi kurulum-bağımlıdır; kuyumcu kurulumunda PEŞİN tipli işlem sayısı sıfırdır, tezgâh işi orada NORMAL tiple ve bakiye hesabı seçilmeden yürür (GAP-SEC-PESIN-01).
• Toptancı: MADEN ÇIKIŞ tip NORMAL → bakiye kartına HAS + işçilik TL; VİRMAN ile şube/satıcı arası aktarım; ay sonu mutabakat (bkz. 3.5).
• Sarraf: ERPGOLD'da "sarraf" adlı varyant ya da ekran yoktur; sarraf işi MADEN + NAKİT + PARİTE + VADELİ + çok birimli bakiye kartı ile yürür.
• Atölye: MADEN (adet + gram + İŞÇİLİK alanı), MODEL (numaralı tek parça); üretim/sipariş modülü ERPGOLD_CORE'da vardır ama kuyumcu kurulumunda Uretim.UretimIslemleri yalnız 15 satırdır — atölye işi canlıda cari işlem ekranlarıyla yürütülmüştür.
• Rafineri + ayar evi: TAKOZ GİRİŞİ (takoz tipi, ayar evi, rapor no, XRF milyemleri, çeşni, işçilik durumu) → TAKOZ ÇIKIŞI (takoz kodu seçilir, kart tüketilir) → ÇEŞNİ ÇIKIŞI. Devir sonrası seri çıkılan takozların toplu geri alınması için Blok takoz girişi. Ayar evi ERPGOLD'da bir işletme profili değil, takoz akışının bir aktörüdür: takoz girişinde listeden seçilir, rapor numarası yazılır.
• Maden ticareti: HURDA (995/999 külçe), VADELİ (ons/çarpan), pozisyon ekranları; FX platform senkronizasyonu (MT4) kuyumcu kurulumunda müşteriye özel gözlenmiştir, ürün özelliği değildir.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. Firma zincirin ortasında durur: Toptancı Yusuf'tan has alır (üst halka, cari), Atölye Kemal'e has verip bilezik alır (fason), Kuyumcu Selim'e cari hesapla 22 ayar satar (alt halka, toptan), vitrininden son müşteriye peşin satar, biriken hurdayı takoz olarak Rafineri Kuzey'e gönderir. Pazartesi sabahı MERKEZ stoğunda 2.000 g has, 1.500 g 22 ayar bilezik (1.374 g has), 800 g 14 ayar (468 g has), 300 g karışık hurda (≈210 g has) var. Aynı firmada hem "toptancı gibi" (cari, has konuşan) hem "perakendeci gibi" (peşin, TL konuşan) hem de "döviz bürosu gibi" (gişe) işlemler görülecek; bu yüzden kitap boyunca tek örnek yeter.

PEKİ NEDEN? Neden kuyumcu kurulumunda cari işlem bile stok defteri yazıyor, döviz bürosunda yazmıyor? Çünkü kuyumcuda cari hesaba yazılan malın kendisi de fiziksel olarak yer değiştirir (atölyeye çıkar, kasaya girer); döviz bürosunda cari işlem çoğunlukla "kasadan çıkmadan hesaba yazılan" vadeli/tahsilat kaydıdır. Ölçüm: cari işlemin stok üretme oranı döviz kurulumunda %1,4, kuyumcuda %60,3 (BR-DEFTER-URETIMI). Bu yüzden "cari işlem stok üretmez" cümlesi ürün kuralı değil, döviz kurulumunun gözlemidir.

BUNU KARIŞTIRMA - Takoz ≠ Külçe. Takoz ayarı belirsiz, raporla belgelenen dökme kütledir; külçe standart saflıkta (995/999), sertifikalı bardır (SEC-KULCE). Sözlük ikisini eş anlamlı verir — CTR-SEC-TAKOZ-01. - Hurda ≠ Takoz. Hurda henüz eritilmemiş kırık takıdır; eritilip dökülünce takoz olur (SEC-HURDA). - Rafineri ≠ Ayar evi. Rafineri saflaştırır, ayar evi ölçer ve rapor verir; çoğu zaman aynı çatı altındadır ama ERPGOLD'da ayar evi bir aktör (liste), rafineri bir hesaptır. - Kuyumcu ≠ Döviz bürosu. Aynı program, iki ayrı iş kolu ve iki ayrı kurulum profili; "peşin", "resmi" gibi kelimeler ikisinde farklı yoğunlukta yaşar. - Has ≠ Gram. Zincir boyunca toplanabilir tek ölçü has'tır; 22 ayar 600 g bilezik 549,6 g has'tır (bkz. Bölüm 2).

SIK YAPILAN HATALAR Yeni çalışan: "Bu bir kuyumcu programı, döviz kısmı yan iş" diye düşünmek. Gerçek veri tersini söyler: canlı işlemlerin çoğu döviz kurulumunda NAKİT'tir, destek çağrılarının çoğu oradan gelir. İki kurulumun tip sözlüğünü ayrı öğren. Müşteri: Takoz gönderirken "külçe" demek ya da HURDA ekranından takoz girmek; takoz akışı ayrı ekrandır ve rapor numarası ister (PB-049 "Takoz Bulunamadı", PRB-TAKOZ-000). Destek personeli: Döviz kurulumunda öğrenilen "peşin ise stok, cari ise bakiye" ezberini kuyumcu kurulumuna taşımak; orada cari işlemlerin %60'ı stok da yazar (SYM-BAKIYE madde 10). Geliştirici: IslemTipi değerine göre rapor yazıp iki kurulumda aynı sonucu beklemek; ALTIN/GÜMÜŞ tipleri döviz kurulumunda, PEŞİN/RESMİ kuyumcuda yoktur.

3.1.2 Her halkanın bir günü

Aynı altın, dört farklı dükkânda dört farklı gün yaşar. Aşağıdaki tablolar wiki'deki işletme türü makalelerinin "günlük akış" bölümlerinden sadeleştirilmiştir; ekran adları kullanıcı dilindedir (SECTOR_KNOWLEDGE + ekran makaleleri).

Seviye 1 — Çok basit

Sabah herkes aynı soruyu sorar: "Bugün altın kaç para?" Sonra herkes kendi işine döner: perakendeci vitrini açar, toptancı satıcılarına mal hazırlar, atölye ocağı yakar, rafineri gelen takozları tartar. Akşam yine aynı soru: "Elimde ne var, kime ne borçluyum?" Aradaki saatler farklıdır, iki uç aynıdır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Perakende kuyumcu (Kapalıçarşı vitrini):

Fiyat kaynağı zinciri: pano → yoksa sistem kuru; panoda fiyat yoksa sisteme düşer ve bu sessiz olur.

Toptancı (cari çalışan yüz):

Atölye / imalatçı (fason):

En yaygın atölye hatası: işçiliği gramın içine katarak (gramı fazla yazarak) girmek — stok sayımını bozar.

Rafineri + ayar evi:

Yan metalin (gümüş/platin/paladyum) akıbeti pazarlık konusudur: "madeni ver, altına çevir, işçilikten düş, madeni bırak" seçenekleri ekranda vardır.

PEKİ NEDEN? Neden zincirin üst tarafı para değil has konuşur? Çünkü toptancının müşterisi son tüketici değil başka bir kuyumcudur ve iki kuyumcu arasında altının TL fiyatı her gün değişirken gramı değişmez. "Sana 36 gram borçluyum" bir ay sonra da 36 gramdır; "144.000 TL borçluyum" bir ay sonra 150.000 TL'ye denk gelebilir. Bu yüzden borç-alacak has gram olarak tutulur, TL yalnız değerleme için kullanılır (SEC-HAS). ERPGOLD'da bakiye kartı bunun için her birimi ayrı satırda tutar (3.3).

PEKİ NEDEN? Neden perakendeci peşin, toptancı cari çalışır? Perakendecinin müşterisi bir kez gelir, adı bile gerekmeyebilir; ilişki tezgâhta biter. Toptancının müşterisi her hafta gelir, mal önce gider para sonra gelir; ilişki bir defterdir. Aynı işletme (ÖRNEK ALTIN A.Ş.) iki yüzü de taşır: vitrin peşin, arka oda cari. ERPGOLD'da fark tek alandır — TİP: PEŞİN ya da NORMAL — ama sonuçları iki ayrı deftere gider.

Seviye 3 — ERPGOLD

Dört halkanın ortak paydası: hepsi CARİ İŞLEMLER ekranından, aynı işlem şeridiyle çalışır; fark hangi düğmeye (MADEN, HURDA, TAKOZ, VİRMAN…) basıldığı ve TİP alanıdır. Ekran başına ürettikleri defter satırları için bkz. 3.3.3; tezgâh (gişe / hızlı satış) ekranları cari hesap açmadan peşin çalışır. Sektör anlatımının öne çıkardığı "PERAKENDE" ekranı kaynak kodda menüden açılış yolu bulunamayan bir adaydır (CTR-SEC-BTYPE-01) — canlıda hangi tezgâh ekranının kullanıldığı doğrulanmalıdır.

3.1.3 Hurda: zincirin başlangıcı

Seviye 1 — Çok basit

Zincir hurdayla başlar, o yüzden hurda alımı zincirin en riskli anıdır: müşteri "bu 22 ayar" der ama damga yalan söyleyebilir. Kuyumcu takıyı takı olarak değil ham altın olarak alır: işçilik ödemez, yalnız içindeki has'ı öder. Bunun için iki şey ölçer: terazide gram, mihenk taşı ya da cihazla milyem. Yanlış ölçülen milyem doğrudan zarardır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

• Hurdanın has'ı = gram × ölçülen milyem; ödeme = has × hurda alış has fiyatı (ya da gram × ayarlı gram fiyatı). Kuyumcunun kazancı, ödediği has fiyatı ile toptan has fiyatı arasındaki farktır (SEC-HURDA).
• Hurda birikir → eritilir → takoz olur → rafineriye gider → has olarak geri döner. Kuyumcu kurulumunda 13 ayda 66.614 hurda işlemi, 56,6 milyon g brüt, ortalama milyem 0,913.
• Karışık hurda "ortalama milyem" ile izlenir; ÖRNEK ALTIN A.Ş.'nin 300 g karışık hurdası 0,700 ortalama ile ≈210 g has'tır — bu ortalama bir tahmindir, kesin rakam ayar evi raporuyla gelir.

Örnek — Çarşamba, vitrin: müşteri 14 ayar damgalı 18,40 g bilezik getirdi; mihenkte 0,585 doğrulandı
  Has     = 18,40 × 0,585 = 10,764 g
  Ödeme   = 10,764 × 3.950 (hurda alış has fiyatı, örnek) = 42.517,80 TL  → PEŞİN, TL kasadan çıkar
  Toptan has 4.000 ise brüt kazanç = 10,764 × (4.000 − 3.950) = 538,20 TL
Aynı hurdayı Kuyumcu Selim cari hesabına bıraksaydı: HURDA GİRİŞ, NORMAL → HAS −10,764 (Selim alacaklı), para konuşulmaz.

Seviye 3 — ERPGOLD

• HURDA ekranı (SCR-IFHURDA): STOK KODU (yalnız "hurda" işaretli kartlar; açılışta 995), MİKTAR, MİLYEM (her seferinde elle), HAS, F.TİPİ (has/gram), FİYAT, TUTAR. Müşteri hurda getirince GİRİŞ; külçe/has verince ÇIKIŞ. Dikkat: ekran açılışta ÇIKIŞ ile gelir, oysa en sık işlem GİRİŞ'tir (CTR-SEC-HURDA-01).
• NORMAL tipte fiyat paneli yoktur: has bakiyesi yazılır, para konuşulmaz (BR-HURDA-002). PEŞİN'de F.TİPİ ayara bağlıdır.
• Terazi düğmesi ile gram doğrudan alınabilir; "terazi miktarı gelmiyor" için PB-027.
• Veri riski: milyem 1'in üstünde girilebiliyor (kuyumcu kurulumunda 0,094–1,01 aralığı görülmüş); engelleyen kontrol belgelenmemiş (GAP-SEC-HURDA-01).
• Belge kontrol kaydı olarak girilen (tip 11) hurda işlemi operasyonel stok/bakiye kaydı üretmez; kitapçık §5.5 gerçek fişi (54.000 g 995 hurda, 87.318.000 TL, resmi) bu tuzağın kanıtıdır — hacim raporu işlem satırından okunur.

BUNU KARIŞTIRMA - Hurda alış fiyatı ≠ Has kuru. Hurdada ödenen has fiyatı toptan has kurunun altındadır; fark kuyumcunun kazancıdır. - Damga ≠ Milyem. Damga iddia, milyem ölçümdür; hurdada ölçülen esas alınır (SEC-MILYEM). - Hurda kartı ≠ Maden kartı. Aynı tablo, "hurda mı" bayrağı farklı; HURDA ekranı yalnız işaretli kartları listeler.

3.2 Döviz bürosu / yetkili müessese

3.2.1 Büro parayı nasıl kazanır?

Seviye 1 — Çok basit

Bir döviz bürosunun vitrininde iki sütun görürsün: ALIŞ ve SATIŞ. Dolar için "40,00 / 40,20" yazıyorsa büro senden doları 40,00'a alır, sana 40,20'ye satar. Aradaki 20 kuruş büronun kazancıdır; adı marj ya da "makas". 1.000 dolar alıp 1.000 dolar satan büro 200 TL kazanmıştır. Fark küçüktür, ama büro günde binlerce dolar çevirir; kazanç hacimden gelir.

Bir tuzak: sen "dolar aldım" dersin, büro "dolar sattım" der. Aynı işlem, iki bakış. ERPGOLD ekranları her zaman büronun gözüyle yazar: müşterinin dolar alması büro için NAKİT ÇIKIŞ'tır (kasadan dolar çıktı, TL girdi).

Seviye 2 — İşletme mantığı

Kimden alır, kime satar? Sokaktaki müşteriden (turist, ihracatçı, tasarruf sahibi), kurumsal müşteriden (vadeli anlaşmayla), başka bürolardan ve bankalardan (toptan) alır; aynı kişilere satar. Perakende işlem pano fiyatından (marjlı), toptan/kurumsal işlem sistem kurundan yapılır (TERM-PANO-KURU). Büronun işçiliği yoktur; tek gelir kaynağı kur farkıdır ve ikinci bir kaynak/risk olarak pozisyon vardır.

Kasadaki para birimleri. Büro yalnız dolar-euro çevirmez. Döviz kurulumunda 131 para birimi kartı tanımlıdır; gerçek veride NAKİT satırlarında TL, USD, EUR, GBP, CHF ve 30'dan fazla başka birim görülür. Tüm işlem satırları içinde NAKİT-TL satırları %51, NAKİT-USD %19, NAKİT-EUR %9 paya sahiptir (kalan pay VADELİ, MADEN ve diğer birimlerdir) — DERIVED: FLOW-ISLEM-MATRISI birim dağılımı (V2 NAKİT: TL 788.454 · USD 295.298 · EUR 146.062 · GBP 9.373 · CHF 3.484 · diğer 8.000; toplam işlem 1.527.852). Kuyumcu kurulumunda ise yalnız 22 para birimi kartı vardır: büro parayı, kuyumcu madeni çevirir.

Müşteri işlemi ile nakit hareket aynı şey değildir. Müşteri 65 USD alır: bu bir müşteri işlemidir (tek satır). Kasada iki nakit hareket olur: −65 USD, +TL. Vezne gün sonunda kasayı sayarken müşteri işlemlerini değil, nakit hareketlerin toplamını sayar. Kasa "nerede duruyor?" sorusunun, bakiye "kime ait?" sorusunun cevabıdır (kitapçık §2.4).

Gün sonu pozisyon ve kur riski — örnek:

ÖRNEK ALTIN A.Ş. Pazartesi sabahı MERKEZ döviz gişesinde 100.000 USD var. Gün içinde Mehmet Kaya müşterilere 80.000 USD sattı (büro satışı, satış kuru 40,20) ve müşterilerden 20.000 USD aldı (alış kuru 40,00). Akşam ne oldu?

text USD kasası: 100.000 − 80.000 + 20.000 = 40.000 USD kaldı TL kasası : +80.000 × 40,20 = +3.216.000 TL (satıştan girdi) −20.000 × 40,00 = −800.000 TL (alışta çıktı) net TL etkisi = +2.416.000 TL Gerçekleşen marj (eşleşen 20.000 USD alış-satış): 20.000 × 0,20 = 4.000 TL Kalan 60.000 USD'nin satış kârı, sabahki stoğun maliyet kuruna göre satırda hesaplanır. Açık pozisyon: sabah +100.000 USD "long" idi, akşam +40.000 USD long. Kur riski: gece USD/TL 0,50 düşerse 40.000 × 0,50 = 20.000 TL değer kaybı (kâr değil, kur farkı).

Ayşe Demir'in gün sonunda baktığı iki rakam farklıdır: kasa (40.000 USD fiziksel para) ve pozisyon (kasa + müşterilerden USD alacak − müşterilere USD borç). Döviz Nuri'ye 5.000 USD borçlu olduğumuz için USD pozisyonu 40.000 − 5.000 = 35.000 USD'dir. Sayılar örnektir, güncel kur değildir.

Pozisyon "long" (elde fazla) ise fiyat düşünce, "short" (borçlu) ise fiyat yükselince zarar yazar. Büro gece kalan pozisyonu ya kabullenir ya da başka bir büroya/FX platformuna satarak kapatır (hedge). Pozisyon = stok + alacak − borç (SEC-POZISYON).

Seviye 3 — ERPGOLD

• NAKİT ekranı (SCR-IFNAKIT): KODU (hangi para), MİKTAR, BİRİM (karşılık), FİYAT (kur), TUTAR, VERGİ (BSMV). Müşteri dolar alıyorsa ÇIKIŞ, satıyorsa GİRİŞ. Peşin işlemde BİRİM alanı kasadaki nakit stoğunu seçer.
• Tip PEŞİN: kasaya TL girer, kasadan USD çıkar, bakiye defteri yazılmaz; müşterinin hesabı olması gerekmez (gişe/perakende ekranı her işlemi peşin ve TL yapar).
• Tip NORMAL (cari): kasa hareket etmez, müşteri hesabına "USD −65, TL +tutar" yazılır — tahsilat/ödeme sonra gelir.
• PARİTE ekranı (SCR-IFDOVIZ): euro verip dolar isteyen müşteri için iki bağlı satır; ekranın sınıf adı "Döviz" olsa da işlevi paritedir.
• VADELİ (SCR-IFVADELI): bugünkü kurdan anlaşılır, teslim ileri tarihte; kasadan bir şey çıkmaz, iki birimde bakiye yazılır.
• Kur: Kur giriş ekranı günlük alış/satış; EDS ile otomatik akış (INT-KUR-EDS); resmi işlemde TCMB kuru (INT-TCMB). İşlem anındaki kur satıra fotoğraf olarak yazılır (BR-KUR-001); bugün kur girilmemişse toplamlar 0 gelir (PB-036).
• Gün sonu: Nakit stokları (kasa sayımı), Pozisyon, Nakit Stok Özet (RPT-10), Pozisyon Raporu (RPT-18), Resmi Pozisyon (RPT-66).
• Belge uyum işareti (RESMİ ŞUBE / RESMİ KASA; legacy adlar) kasa bazında tutulur; işaretli kasadaki belgelendirilmiş işlemler belgelendirilmiş işlemler havuzuna girer, şube/kasa işaretli değilse belge kontrol tipi çalışmaz (PB-042). Bu ayrım iki kayıt (stok/bakiye) değildir; operasyon ile belgelendirmenin karşılaştırılmasıdır.

Gün sonu kasa kapanışı (Mehmet Kaya'nın akşam listesi):

1. Nakit stokları ekranında her para biriminin defter miktarı okunur (kasa bazında).
2. Fiziksel sayım yapılır; fark varsa o günün işlem listesinde nakit hareketleri (müşteri işlemleri değil) taranır.
3. Kasa transferleri karşı kasada kabul edilmiş mi kontrol edilir; kabul bekleyen transfer bakiyeye düşmez.
4. Pozisyon ekranından her birimin net pozisyonu okunur; Ayşe Demir'e "long/short ne kadar" raporlanır.
5. Belge uyum işaretli kasa için e-belgesi kesilmiş işlemler ile Fatura Kontrol Raporu (RPT-13) karşılaştırılır.
6. Ay başında önceki ayın BTrans XML'i üretilir (3.2.3).

KAYNAK Kitapçık §5.2 gerçek fişi (anonim): müşteri 65 USD aldı; NAKİT, ÇIKIŞ, PEŞİN; satış kuru 26,15; tutar 1.703,14 TL; maliyet 1.685,45 → marj 17,69 TL (%1). 65 × 26,15 = 1.699,75'tir; tutarın 1.703,14 olması binde 2 BSMV'nin tutara eklendiğiyle uyuşur (DERIVED, GAP-SEC-NAKIT-01). SEC-NAKIT, SEC-DOVIZ.

3.2.2 Parite, arbitraj ve vadeli: büronun "ileri" işleri

Seviye 1 — Çok basit

Bir turist elinde euro ile gelir, dolar ister. Büro iki şey yapabilir: önce euroyu TL'ye çevirip sonra TL ile dolar satar (iki işlem, iki kez marj — müşteri kaçar) ya da euroyu doğrudan dolara çevirir. İkincisinde aradaki orana parite denir: "1 euro = 1,15 dolar" (örnek). TL hiç kasadan geçmez, yalnız hesap için kullanılır. Bu işe sektörde arbitraj ya da çapraz işlem denir.

Bir de şu var: ihracatçı bir müşteri "gelecek hafta bana 20.000 dolar lazım, fiyatı bugünden sabitleyelim" der. Büro kabul eder; bugün ne para ne dolar el değiştirir, yalnız söz verilir. Buna vadeli işlem denir. Kasadan bir şey çıkmaz ama büro artık 20.000 dolar borçludur; dolar yükselirse zarar eder.

Seviye 2 — İşletme mantığı

• Parite = verilen dövizin TL kuru ÷ alınan dövizin TL kuru. Büro EUR'yu alış kurundan alıp USD'yi satış kurundan verdiği için uyguladığı parite piyasa paritesinden biraz düşüktür; marj iki bacağa gömülüdür (SEC-PARITE).
• Arbitraj tek satır olarak yazılamaz: verilen döviz bir bacak, alınan döviz öteki bacak; ikisinin TL değeri aynıdır (SEC-ARBITRAJ). Bunu tek işlem mi iki işlem mi saydığınız hacim raporunu ikiye katlar.
• Vadeli işlem kasayı değil bakiyeyi hareket ettirir: müşteri teslim edeceği kalemde borçlu, alacağı kalemde alacaklı olur. Teslim günü gerçek NAKİT/MADEN işlemi ayrıca girilir ve iki bakiye sıfırlanır (SEC-VADELI). Vadeli satış büroyu o dövizde short yapar; hedge etmek için aynı miktarı bugün alıp stoğa koyabilir.

Örnek — Döviz Nuri 1.500 EUR verip USD istiyor (örnek kurlar: EUR alış 46,00, USD satış 40,20):
  Parite     = 46,00 ÷ 40,20 = 1,1443
  Alınan USD = 1.500 × 1,1443 = 1.716 USD (tam sayıya yuvarlanır)
  TL pivotu  = 1.500 × 46,00 = 69.000 TL = 1.716 × 40,20 (≈)  → kasadan TL geçmez
  Bacak 1: EUR +1.500 (büro aldı)   Bacak 2: USD −1.716 (büro verdi)
Piyasa paritesi 1,15 olsaydı Nuri 1.725 USD alırdı; 9 USD fark büronun makasıdır.

KAYNAK Kitapçık §5.4 gerçek fişi (27.06.2023, anonim "sarraf kasası"): 1.500 EUR → 1.645 USD, parite 1,09667; aynı fişte GBP→USD ve CHF→USD. İki bacağın TL tutarı eşit (43.005), ikinci satır birincinin numarasına bağlı, tip −2. Kitapçık §5.3 gerçek vadeli fişi: 23.328 USD ↔ 600.000 TL, kasa hareketi yok, iki bakiye satırı.

Seviye 3 — ERPGOLD

• PARİTE ekranı (SCR-IFDOVIZ): ALINACAK / VERİLECEK etiketleri yöne göre değişir; TUTAR = FİYAT × MİKTAR ÷ FİYAT2, tam sayıya yuvarlanır. NAKİT ekranında da PARİTE tipi (kısaltma X) vardır; fiyat parite tanım tablosundan gelir (Çarp/Böl yönü).
• VADELİ ekranı (SCR-IFVADELI): KODU (vadeli kod kartı), İŞLEM ALIŞ/SATIŞ, ÇARPAN (lot), F.TİPİ (Miktar/Oz), TARİH (vade), tip listesi NORMAL/ARBİTRAJ/FATURA. Bakiye kartındaki "Vadeli Bakiye" sekmesi boş döner; vadeli bakiye için RPT-3.
• Vadeli hacim her iki kurulumda da büyüktür: döviz kurulumunda 241.596, kuyumcuda 144.383 satır — "vadeli yalnız döviz işi" değildir.
• Sık destek konusu: çift bacaklı işlemin bir bacağı iptal edilince tek bacak kalır → bakiye ve pozisyon bozulur (PB-048); çözüm iki bacağı da iptal edip yeniden girmek.

BUNU KARIŞTIRMA - Vadeli (kod 6) ≠ VADELİ tipi (14). Kod 6 ayrı ekran ve ailedir; tip 14 MADEN ekranı listesinde görünen, DB kod tablosunda olmayan bir tiptir (CTR-002/044). - Vadeli ≠ Virman. İkisi de V harfi taşır; virman hesaplar arası bakiye aktarımıdır, fiyatı yoktur (SEC-VIRMAN). - Arbitraj (tezgâh) ≠ Arbitraj (finans). Tezgâhta çapraz döviz işlemi; literatürde risksiz fiyat farkı kazancı. - PARİTE ekranı ≠ "Döviz" ekranı. Sınıf adı Döviz, ekran adı PARİTE — eğitimde karışıklık kaynağı (CTR-SEC-DOVIZ-01).

3.2.3 Yetkili müessese mevzuatı — yalnız wiki'de kaynaklı olanlar

Döviz bürosu devlet tarafından yetkilendirilir ve denetlenir; bu yüzden "resmi işlem", kimlik/evrak, e-belge, aylık bildirim kavramları en çok bu türde görülür. Destek çağrılarının yaklaşık üçte biri bu katmandan gelir (e-belge %11,5, BTrans %9,3, lisans %6,6 — kitapçık §2.5, TKT-TICKET_STATS). ERPGOLD'daki karşılıkları:

GAP GAP-MEVZUAT: Yetkili müessese tebliğinin adı/numarası, MASAK kimlik tespiti eşiği, BSMV oranının güncel dayanağı, bildirim dönemi ve yürürlük tarihleri wiki'de doğrulanmamıştır. Koddaki eşikler (7.000 TL, 3.000 USD, 5.000 $ / 85.000 TL) kaynağı belirsiz sabitlerdir; mevzuatla güncel olup olmadığı bilinmiyor. "BSMV binde 2" ifadesi sözlükten gelir, güncel oran doğrulanmalıdır. Bu kitap hiçbir yerde kesin mevzuat hükmü vermez. (SEC-DOVIZ-BUROSU Mevzuat bölümü.)

BUNU KARIŞTIRMA - Alış (müşteri) ≠ Alış (büro). Müşterinin dolar alması büronun satışıdır; ERPGOLD büronun gözüyle yazar. "Bakiye ters çıkıyor" çağrılarının klasik nedeni (H-103). - Kur ≠ Parite. Kur bir birimin TL fiyatı, parite iki yabancı paranın birbirine oranıdır; TL'li işlem NAKİT'te, döviz-döviz PARİTE'de (SEC-PARITE). - Kasa ≠ Cari. Kasa "para nerede duruyor", cari "kime ait"; peşin işlem kasayı, cari işlem bakiyeyi hareket ettirir (TERM-KASA). - Nakit ≠ Döviz. Nakit TL dahil kasadaki tüm efektiftir; döviz yalnız yabancı paradır. - Sistem kuru ≠ Pano kuru ≠ TCMB kuru. Toptan/gün kuru; şube vitrinindeki marjlı perakende fiyatı; yalnız belge kontrol tipli (RESMİ) işlemde kullanılan TCMB kuru. - Müşteri işlemi ≠ Nakit hareket. Bir işlem satırı iki (bazen üç) kasa hareketi üretir; sayım hareketlerle yapılır.

SIK YAPILAN HATALAR Yeni çalışan: Müşteri "dolar alacağım" deyince ekranda GİRİŞ seçmek. Yön büronundur: müşteri alıyorsa ÇIKIŞ. Müşteri (büro): Sabah kur listesini girmeden işlem yapmak; kur yoksa bakiye/pozisyon toplamları 0 çıkar, geçmiş tarihli işlemde o günün kuru yoksa yanlış fiyat gelir (PB-036, PB-046). Şube/kasayı "resmi" işaretlemeden resmi işlem denemek (PB-042). Destek personeli: "BTrans 100 USD" sorusunu mevzuat sorusu sanmak; alt limit altı işlemlerin aktarıma girmesi şube limit ayarına bağlıdır (INT-BTRANS). "İstatistik kodu hatası"nda hesabın HesapTuru ve HukukiKod eşlemesini Cari.Istatistik'te kontrol etmeden entegratörü suçlamak. Geliştirici: Program.GetKur ile satış tarafında fiyat üretmek (daima alış döner → makas kaybı, TD-21); tip 11/12 satırlarını stok/bakiye kaydından okumaya çalışıp "hacim eksik" sanmak — belge kontrol satırları yalnız işlem tablosundadır (2023'te V2 tutar hacminin %25'i).

3.3 Cari hesap: borç, alacak, bakiye

3.3.1 "Ali bugün malı aldı, parasını gelecek hafta verecek"

Seviye 1 — Çok basit

Mahalle bakkalının "veresiye defteri" vardır: Ali ekmek alır, parasını cuma verir; bakkal deftere "Ali: 40 TL" yazar. Cuma Ali 40 TL verir, bakkal satırı çizer. Bu deftere cari hesap denir. Ali'nin bakkala vereceği paraya Ali'nin borcu, bakkalın Ali'den alacağına bakkalın alacağı denir — aynı 40 TL'nin iki adı. Ali fazladan 10 TL bıraksa bu sefer Ali alacaklı, bakkal borçlu olur. Defterdeki toplam rakam bakiyedir; her ödeme ya da alışverişle değişir. "Cuma" ise vadedir: paranın gelmesi beklenen gün.

Kuyumcuda tek fark, defterin para yerine altın da tutmasıdır: "Ali: 150 gram has borçlu" diye yazılır. Altının TL fiyatı her gün değişir ama gram değişmez; o yüzden kuyumcu alacağını gramla sayar.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Toptancı–perakendeci–atölye zinciri malı sürekli birbirine hesaben teslim eder; para ve has aylar sonra netleşir. Kuyumcu kurulumunda işlemlerin %55'i cari hesaplıdır, döviz bürosunda %16 (SEC-CARI). Cari hesabın üç kuralı vardır:

1. Bakiye tek rakam değildir. Aynı müşteri HAS'ta borçlu, USD'de alacaklı, TL'de borçlu olabilir; üçü ayrı satırda durur ve kendiliğinden birbirine karışmaz. Mahsuplaşmak için açıkça ÇEVİR yapılır (SEC-CEVIR). "Bir hesabın hem 150 g HAS hem 5.000 USD bakiyesi olabilir" — bu normaldir, hata değildir.
2. Mal bakiyesi ile para bakiyesi ayrıdır. 22 ayar bilezik satışında müşteri has borçlanır (metal) ve TL borçlanır (işçilik); iki satır.
3. Peşin işlem bakiye yazmaz. Karşılığı tezgâhta alındıysa deftere yazılacak bir şey kalmaz; kasa ve stok değişir, bakiye değişmez (SEC-PESIN).

Riskler: has alacağı fiyat yükselince TL olarak büyür ama tahsilat riski de büyür; müşteriye has borçlanmak işletmeyi o kadar "short" yapar (pozisyon riski). Bu yüzden her hesabın has cinsinden bir limiti vardır ve ay sonu mutabakat (3.5) zorunlu ritüeldir.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. Pazartesi sabahı cari durum: Kuyumcu Selim 150 g HAS borçlu (bize verecek), Döviz Nuri 5.000 USD alacaklı (biz ona vereceğiz), Toptancı Yusuf 400 g HAS alacaklı (biz ona vereceğiz). Üç hesap, üç birim, iki yön. Selim'in kartında HAS satırı BORÇ 150 (kırmızı), Nuri'nin kartında USD satırı ALACAK 5.000 (yeşil) görünür. Salı günü Selim'e cari hesapla 600 g 22 ayar bilezik satılacak (549,6 g has + 90.000 TL işçilik); Selim'in kartı o gün HAS borç 699,6 g, TL borç 90.000 olur — haftanın tamamı Bölüm 7'de anlatılır, burada yalnız atıf.

Seviye 3 — ERPGOLD

• CARİ İŞLEMLER ekranı (SCR-ISCREEN): önce hesap seçilir (Ctrl+F), üstte hesabın bilgileri, ortada işlem şeridi (MADEN, HURDA, NAKİT, VİRMAN, ÇEVİR, VADELİ…), altta işlem listesi, sol altta BAKİYE kartı (SCR-IBAKIYECONTROL): her birim için BAKİYE, ALACAK, BORÇ, NET. Satıra tıklayınca kart "o işleme kadar" bakiyeyi gösterir.
• Hesap kartı (Cari hesap ekle): ünvan, kimlik/vergi, grup, limit ve limit birimi, vade, zorunlu evrak, ana hesap. Hesap türleri: Müşteri, Yetkili Kurum, Banka, Diğer, Masraf, Devir (BR-DEVIR-001). Şubeler de bir cari karttır (provizyon hesabı).
• İşlem tipi seçimi: TİP alanında NORMAL → hesaba yazılır (cari); PEŞİN → yazılmaz (tezgâh). Aynı ekran, tek alan farkı.
• Renk ve işaret: BORÇ = müşteri bize verecek = kırmızı; ALACAK = biz müşteriye vereceğiz = yeşil. Müşteriyi borçlandıran yönler ÇIKIŞ ve SATIŞ; alacaklandıran yönler GİRİŞ ve ALIŞ (BR-YON-002, BR-YON-007).
• Ödeme: müşteri borcunu öderken NAKİT GİRİŞ tip NORMAL → TL bakiyesi düşer. Has borcunu TL ile ödemek isterse önce ÇEVİR (has → TL, günün kuruyla), sonra NAKİT.
• Karşılıksız düzeltme: devir, ıskonto, kur farkı, mutabakat farkı gibi mal hareketi olmayan borç/alacak kayıtları BORÇ İŞLEMLERİ ekranından (SCR-IFBORC); yalnız kod + tutar + birim.
• Raporlar: Bakiye Ekstresi (RPT-1 — HAS/TL/USD/GUM pivot), günlük (RPT-84), Bakiye Kontrol (RPT-16), Vadeli Bakiye (RPT-3), İşlem Kontrol (RPT-2).

Örnek — Selim'e cari satış (Salı, örnek kurlar):
  MADEN ÇIKIŞ, tip NORMAL, 600 g 22 ayar, milyem 0,916, işçilik 150 TL/g
  Bakiye defteri:  HAS  +549,6   (borç → kırmızı)
                   TL   +90.000  (borç → kırmızı)
  Stok defteri:    22 ayar −600 g, has −549,6 g   (kuyumcuda cari işlem de stok düşer)
  Kasa:            değişmez (para gelmedi)
Selim 50.000 TL öderse: NAKİT GİRİŞ, NORMAL → TL −50.000 → TL bakiyesi +40.000 (hâlâ borçlu)

PEKİ NEDEN? Neden stok azalırken bakiye artıyor? Çünkü stok kaydı ve bakiye kaydı iki ayrı soruya cevap verir. Stok defteri "mal nerede?" der: bilezik kasadan çıktı, −600 g. Bakiye defteri "kime ait / kim kime borçlu?" der: Selim bize 549,6 g has borçlandı, +549,6. Aynı işlem satırından tetikleyici ikisini birden üretir; biri düşer, öteki artar. İkisini toplamak anlamsızdır.

BUNU KARIŞTIRMA - BakiyeId = 0 ≠ Peşin. NAKİT satırları BakiyeId=0 ile bakiye yazar; peşinliği IslemTipi = 1 belirler (CTR-SEC-BAKIYE-01). "Peşin ise stok, cari ise bakiye" yanlış sadeleştirmedir; dört kombinasyon da olur. - Borç (bakiye durumu) ≠ BORÇ (yön seçeneği). Durum defter toplamıdır; ÇEVİR/VİRMAN'daki BORÇ seçeneği "borç tarafını işle" demektir (SEC-BORC). - Müşteri alacağı ≠ İşletme alacağı. Bakiye kartı müşteri gözüyle konuşur: ALACAK = müşteri alacaklı = biz borçluyuz (SEC-ALACAK). - Bakiye ≠ Pozisyon. Bakiye tek hesabın durumu; pozisyon tüm hesapların bakiyesi + stok. - Bakiye (birim) ≠ NET (TL). Birim bakiyesi has/USD cinsinden defter toplamı; NET alış kuruyla TL'ye çevrilmiş, işareti ters çevrilmiş toplam. - Vade (işlem) ≠ Vade (hesap kartı). İşlemdeki vade teslim günü, kartta ödeme günü tanımı. - ERPGOLD carisi ≠ Muhasebe carisi. ERPGOLD carisi işletme içi has/döviz bazlı operasyon hesabıdır; işletmenin resmî muhasebesindeki cari ise mali belge bazlıdır ve ERPGOLD dışındaki muhasebe sisteminde tutulur.

SIK YAPILAN HATALAR Yeni çalışan: Cari müşterinin borcunu tahsil ederken tipi PEŞİN bırakmak → kasa artar ama bakiye düşmez, müşteri hâlâ borçlu görünür (H-104). İşçiliği gramın içine katarak (gramı fazla yazarak) girmek → has bakiyesi ve stok sayımı bozulur. Müşteri: "Bakiyem kasaya göre değişmiyor" şikâyeti; cari bakiye kasaya bölünmez, stok kasa bazlıdır. Has borcunu TL ile öderken ÇEVİR yapmadan NAKİT girmek → HAS borcu durur, TL alacağı doğar, iki birim asla kendiliğinden kapanmaz (PB-028 en sık nedeni). Destek personeli: "Bakiye ters çıkıyor" çağrısında yönü kontrol etmeden tetikleyiciyi suçlamak; sıra kur listesi → şube/kasa → yön → tip → işlem geçmişi → çift bacak → devir (PB-028). Geliştirici: BakiyeId = 0 ile "peşin hacim" hesaplamak (MET-PESIN-HACIM belirsizliği); Cari.BakiyeIslem'e elle INSERT/UPDATE yapmak — bir sonraki düzeltmede tetikleyici sil–yeniden yaz ile ezer.

3.3.2 Vade, ödeme ve limit

Seviye 1 — Çok basit

Bakkal Ali'ye "cumaya kadar" der: bu vadedir. Ali cuma gelip 40 TL verir: bu ödemedir. Bakkal Ali'ye "en fazla 200 TL veresiye" der: bu limittir; Ali 200'ü geçince bakkal "önce eskisini öde" der. Kuyumcuda üçü de vardır, yalnız birim gram has'tır: "Selim'e en fazla 500 g has açık verilir."

Seviye 2 — İşletme mantığı

• Vade iki yerde geçer ve karıştırılır: hesap kartındaki vade, müşteriyle anlaşılan genel ödeme süresidir; vadeli işlemdeki vade, o işlemin teslim günüdür.
• Ödeme her zaman "borcun birimiyle" yapılmaz. Selim has borcunu TL ile ödeyebilir; o zaman önce has borcu günün kuruyla TL'ye çevrilir (ÇEVİR), sonra TL tahsil edilir (NAKİT). Çevirmeden tahsil edilirse Selim'in HAS borcu durur, bir de TL alacağı doğar — kartta iki ters renk yan yana kalır.
• Limit has cinsinden tanımlanır; her satışta müşterinin toplam bakiyesi (bütün birimler alış kuruyla has'a çevrilerek) limitle karşılaştırılır. Aşılırsa satış reddedilir; "uyar ama geç" modu yoktur (TERM-LIMIT).
• Tahsilat riski fiyat riskiyle birleşir: has alacağı büyürken kur yükselirse alacağın TL değeri artar ama müşterinin ödeme gücü düşebilir; limit ve mutabakat bu yüzden birlikte çalışır.

Örnek — Kuyumcu Selim, limit 600 g has (örnek), has kuru 4.000 TL:
  Pazartesi bakiye:  HAS +150 → kalan limit ≈ 600 − 150 (+3 tolerans) = 453 g
  Salı satış:        549,6 g has + 90.000 TL işçilik (= 22,5 g has değerinde) → 572,1 g "değer"
  572,1 > 453  →  'Hesap Limiti Aşılıyor' — satış reddedilir
Çözüm: Selim önce ödeme yapar ya da Ayşe Demir limiti bilinçli olarak yükseltir; sistem "uyarıp geçmez".

Seviye 3 — ERPGOLD

• Hesap kartında Limit ve Limit birimi (HAS) alanları; şube ayarında limit kontrolü açık/kapalı (Cari hesap ekle).
• Kontrol yalnız MADEN/HURDA/NAKİT ÇIKIŞ, tip ≠ PEŞİN ve şubede limit kontrolü açıkken çalışır; uyarı: 'Hesap Limiti Aşılıyor'.
• Ödeme: NAKİT GİRİŞ tip NORMAL (TL/USD); has ödemesi: MADEN/HURDA GİRİŞ tip NORMAL; birim değiştirme: ÇEVİR ekranında İŞLEM = BORÇ seçilince bakiye artıysa miktar otomatik gelir (SCR-IFCEVIR).
• Limit aşan hesaplar: limit aşım raporu; hareketsiz cariler: işlem görmeyen bakiye listesi.
• Karşı hesap limit uyarısı ve "limit aşımı" çağrıları için PB-047.

3.3.3 Bir işlem, kaç bakiye satırı?

Yeni çalışanın en çok şaşırdığı şey: tek bir fiş kaydeder, bakiye kartında iki (bazen beş) satır oynar. Kural basittir — mal tarafı ve para tarafı ayrı satırdır ve her ekranın kendi deseni vardır (BR-BAKIYE-001, SEC-BAKIYE):

Şube ve kasa da caridir. ÖRNEK ALTIN A.Ş. MERKEZ'den ŞUBE-2'ye 200 g has gönderdiğinde bu bir "satış" değildir ama ERPGOLD onu yine bir cari hesap üzerinden yürütür: şube hesabı (provizyon) bir cari karttır, transfer karşı kasada kabul edilene kadar bakiyeye düşmez; kabul bekleyen transferi unutmak "stok tutmuyor" çağrısının klasik nedenlerindendir (TERM-PROVIZYON, BR-TRANSFER-005, SCR-FRMTRANSFER). Şube hesabında yön ÇIKIŞ'a kilitlidir; takoz girişi şube transfer hesabında yapılamaz.

PEKİ NEDEN? Neden NAKİT satırında BakiyeId = 0 ama bakiye yazılıyor? Çünkü nakitte "mal" diye ayrı bir şey yoktur; paranın kendisi maldır. Tetikleyici mal satırını BakiyeId>0 şartıyla, para satırını Tutar<>0 şartıyla yazar; nakitte yalnız ikincisi çalışır. Bu yüzden "BakiyeId = 0 → peşin" okuması yanlıştır (CTR-SEC-BAKIYE-01).

3.4 Maliyet ve kâr

3.4.1 "Kaça aldım, kaça sattım, ne kazandım?"

Seviye 1 — Çok basit

Bakkal 10 liraya aldığı çikolatayı 12'ye satar; 2 lira kârdır. Basit. Kuyumcuda iki şey bunu bozar. Birincisi: altının fiyatı her gün değişir; bir ay önce 3.800 TL'den aldığın gram has bugün 4.000 TL ise 200 TL "kazandın" gibi görünür ama bu satış kârı değil, altının fiyatı yükseldi — sen hiçbir şey yapmadın. Yarın düşebilir. Bu kazanca sektör kur farkı (ya da pozisyon kazancı) der, kâra karıştırmaz. İkincisi: bileziğin fiyatı iki parçadır — içindeki altın + işçilik. Gerçek ticari kâr işçilikten ve marjdan gelir; altının kendisi bir "para birimi"dir, kâr üretmez.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Sektör maliyeti iki katmanda düşünür (SEC-MALIYET):

1. Metal (has) değeri: altın "geçen ay 3.800'den almıştım" diye değil, bugünkü has kuruyla değerlenir. Metal iki tarafta (maliyet ve satış) aynı kurla yazıldığı için satırda sıfır kâr üretir; fiyat hareketinin etkisi pozisyona/kur farkına gider.
2. İşçilik ve marj: ürüne ödenen işçilik, alış–satış makası, taş bedeli. Bu katman stoktan son giren ilk çıkar (LIFO) ile düşülür; "ortalama maliyet" adı kullanılsa da ağırlıklı ortalama değildir.

Döviz bürosunda maliyet = alış kurundaki TL karşılığı; marj = satış − alış (65 USD örneği: 17,69 TL, %1). Kâr has cinsinden de konuşulur ("bu ay 40 g has kazandık") çünkü TL enflasyon ve kur etkisini taşır.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. Zeynep Aksoy vitrinden 80 g 22 ayar bilezik satıyor (peşin, TL). Stoktaki bilezik Atölye Kemal'den işçilik 100 TL/g ile gelmişti; vitrin işçiliği 150 TL/g; has kuru 4.000 TL alış (örnek).

text Has = 80 × 0,916 = 73,28 g Metal maliyeti = 73,28 × 4.000 = 293.120 TL (günün kuru — tarihî alış değil) İşçilik maliyeti (stoktan, LIFO) = 80 × 100 = 8.000 TL Maliyet = 301.120 TL Satış değeri = 293.120 + 80 × 150 = 305.120 TL Kâr (satır) = 305.120 − 301.120 = 4.000 TL → 4.000 ÷ 4.000 = 1,0 g has

Aynı gün has kuru 4.100'e çıksaydı satır kârı yine 4.000 TL olurdu (metal iki tarafta aynı kurla). Vitrinde kalan 1.420 g bileziğin (1.300,7 g has) değer artışı 1.300,7 × 100 = 130.070 TL kâr değil, kur farkıdır. Ayşe Demir ikisini ayrı okumalı: biri Maden Satış Kâr Raporu'nda, öteki bilanço kur farkı kaleminde.

Kâr ile kur farkını toplamak mümkündür ama ayrı gösterilir; ikisini karıştırmak vergiyi ve fiyatlamayı bozar, çift sayma riski taşır (SEC-KAR, MET-KUR-FARKI).

Seviye 3 — ERPGOLD

• Maliyet ve kâr elle girilmez; MADEN, HURDA, NAKİT, PIRLANTA, TAKOZ ekranları kayıt anında hesaplar. Her işlem satırında bir maliyet ve bir satış değeri saklanır; kâr farkıdır ve satırda durur, sonradan hesaplanmaz. Alışta maliyet = satış değeri → kâr 0; kâr satışta doğar.
• Maden kartında maliyet birimi (işçiliğin izlendiği birim: TL, USD, HAS) ve işçilik türü (adet/gram) tanımlanır; ana birim (HAS) ile karıştırılmaz.
• Stok ekranı (Maden Stokları) eldeki miktarla birlikte ortalama milyem ve birim maliyeti gösterir.
• Raporlar: Maden Satış Kâr Raporu (RPT-37 — yalnız maden çıkışları, resmi hariç; kârı TL, has ve USD olarak verir), Takoz Kâr (RFN-REPORTS.TAKOZKARRAPORU), vadeli kâr, kur farkı (RFN-BILANCO.GETKURFARKI), bilanço kâr/zarar = toplam − devir (pozisyon değerlemesi dahil, BR-BILANCO-001). Ciro raporları kâr değildir.
• Kur farkı: pozisyon × (kapanış kuru − maliyet kuru); maliyete girmez.

BUNU KARIŞTIRMA - Maliyet ≠ Satış değeri. Aynı satırda iki alan; kâr farkı. Alışta eşittir. - Metal maliyeti ≠ İşçilik maliyeti. Metal günün kuruyla, işçilik stoktan LIFO ile; yalnız ikincisi gerçek "edinme maliyeti"dir. - LIFO ≠ Ortalama. Fonksiyonun adı ortalama gibi anılır, davranışı son giren ilk çıkar; ağırlıklı ortalama yoktur. - Kâr ≠ Kur farkı. Kâr gerçekleşen marj; kur farkı açık pozisyonun değerleme farkı. Ayrı kalem, çift sayma riski. - Kâr ≠ Ciro. Ciro satış tutarıdır; ciro raporu kâr göstermez. - Maliyet birimi ≠ Ana birim. Ana birim malın has/döviz birimi; maliyet birimi işçiliğin izlendiği birim — kartta ayrı alanlar. - Cari.Islemler.Maliyet ≠ Stok.StokHaraketleri.Maliyet. İlki satırın tam maliyeti (uygulama), ikincisi yalnız işçilik TL (tetikleyici).

SIK YAPILAN HATALAR Yeni çalışan: Has kuru yükselince "bugün çok kâr ettik" demek; stoktaki değer artışı kur farkıdır, satılmadan kâr olmaz. Maden kartında maliyet birimini ana birimle (HAS) karıştırıp işçiliği has olarak izlemek. Müşteri: Maden Satış Kâr Raporu'nda hurda ve model satışlarını aramak (rapor yalnız MADEN çıkışıdır); geçmiş aya ait kâr raporunu bugünkü kurla okuyup "kâr değişti" diye aramak (PB-058 maden maliyeti, PRB-MADEN-000). Destek personeli: "Maliyet eksik" çağrısında 50 partiden fazla giriş olup olmadığını (TOP 50 kesmesi) ve o gün kur girilip girilmediğini (TD-22) sormadan yazılımcıya yükseltmek. Geliştirici: Stok.StokHaraketleri.Maliyet'i metal dahil maliyet sanıp bilançoda ikinci kez toplamak; Bilanco.GetIKarı kâr raporu olarak sunmak; kâr formülünü "miktar × birim maliyet" diye yeniden yazmak (kodda böyle bir şey yok, satır Kar kolonu toplanır).

3.4.2 İşçilik: kârın asıl kaynağı

Seviye 1 — Çok basit

Bir bilezik iki şeyden yapılır: içindeki altın ve onu ören ustanın emeği. Altını herkes aynı fiyata alır, kimse altından kazanmaz. Ustanın emeğine işçilik denir ve kuyumcunun asıl kazancı budur. Bileziği bozdurmaya götürdüğünde yalnız altının parasını alırsın; işçilik "gitmiştir" — o yüzden bilezik alırken ödediğinle bozdururken aldığın arasında fark vardır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

İşçilik iki dilde söylenir (SEC-ISCILIK):

• Milyem (altın) cinsinden: "916 + 50 milyem" → müşteri gram başına 0,050 g has fazladan öder. Toptancı–atölye arasında yaygındır; işçilik de altınla ödenir, para hiç geçmez.
• Para cinsinden: gram ya da adet başına TL/USD ("gramı 150 TL"). Perakendede yaygındır.

Hurda ve külçede işçilik yoktur; mamul, ziynet ve rafinasyon hizmetinde vardır. Rafineri ücretini genellikle altınla keser (691,73 g takoz için 0,45 g has). Atölye için üç seçenek konuşulur: "has'tan düş", "nakit al", "madenden düş".

Örnek — 20,00 g 22 ayar bilezik, has kuru 4.000 TL (örnek), satış tutarı 76.280 TL:
  Has              = 20,00 × 0,916 = 18,32 g
  Altın değeri     = 18,32 × 4.000 = 73.280 TL
  İşçilik (TL)     = 76.280 − 73.280 = 3.000 TL
  İşçilik (has)    = 3.000 ÷ 4.000 = 0,75 g  →  gram başına 0,0375 → "37,5 milyem"
Bozdurma: müşteri 18,32 g has'ın alış kuruyla karşılığını alır; 3.000 TL işçilik geri gelmez.

Seviye 3 — ERPGOLD

• MADEN ekranında İŞÇİLİK alanı ve işçilik birimi (TL/USD/HAS); maden kartında işçilik türü (adet/gram) ve maliyet birimi.
• Girişte program işçiliği tutardan türetir: işçilik = (tutar − miktar maliyeti) ÷ maliyet birimi fiyatı; negatif çıkarsa 0'a çekilir (BR-MALIYET-001).
• Çıkışta işçilik = kart işçiliği × (adet ya da miktar); stoktan düşülen işçilik maliyeti LIFO ile bulunur (3.4.1).
• İşçilik cari hesapta ayrı bakiye satırıdır (para tarafı): müşteri has borçlanır + TL borçlanır. İşçiliği gramın içine katmak has bakiyesini ve stok sayımını bozar — atölye/toptancı çağrılarının klasik nedeni.
• Bilançoda stoktaki işçilik değeri ayrı kalemdir (İŞÇİLİK); takoz işçiliği BR-TAKOZ-006 kuralıyla (has × işçilik fiyatı ÷ 1000 × birim kuru) has olarak hesaplanır.
• Fason işçilik TL olarak alınacaksa süreç: PROC-113; işçilik/TL sorunları PB-059.

3.4.3 Döviz bürosunda maliyet ve kâr

Döviz tarafında işçilik yoktur; maliyet = alış kurundaki TL karşılığı, kâr = satış − maliyet, her satırda saklanır.

Kitapçık §5.2 gerçek fişi (30.06.2023, anonim):
  65 USD satış (NAKİT ÇIKIŞ, PEŞİN), satış kuru 26,15, maliyet kuru 25,93
  Tutar   = 65 × 26,15 = 1.699,75 TL  (+ ‰2 BSMV 3,40 → tahsil 1.703,14/15)
  Maliyet = 65 × 25,93 = 1.685,45 TL
  Kâr     = 1.703,14 − 1.685,45 = 17,69 TL  (%1,04)
ÖRNEK ALTIN A.Ş. (örnek kur): Nuri 1.000 USD alırsa tutar 40.200 TL, maliyet 40.000 TL, kâr 200 TL.

Dikkat edilecekler:

• Alışta kâr sıfırdır (maliyet = satış değeri); kâr satışta doğar. Sabah 100.000 USD stoğun "kaça alındığı" satır satır durur; gün sonu kârı o günkü satış satırlarının Kar toplamıdır, elde kalan 40.000 USD'nin kur hareketi kâr değil kur farkıdır (3.2.1 örneği).
• BSMV kârdan ayrı hesaplanır ve ayrı alanda durur (BR-BSMV-001); "hariç" ayarında tutarın üstüne eklenir.
• Nakit/döviz için dönem kârı fonksiyonu görülmedi (GAP-SEC-KAR-01); stoktaki dövizin "ortalama maliyet kuru" hangi fonksiyonla bulunuyor doğrulanmadı (GAP-SEC-MALIYET-01). Döviz kârı bugün satır bazında Cari.Islemler.Kar toplanarak okunur.
• Satış tarafında kuru Program.GetKur ile üreten ekranlar alış kurunu kullanır → makas kaybı (TD-21); vezne ekrana gelen fiyatı kontrol etmelidir.

3.5 Mutabakat ve kontrol

3.5.1 "Bilgisayar Ali 100 g borçlu diyor, Ali 80 diyor"

Seviye 1 — Çok basit

İki arkadaş harçlık defteri tutuyor. Senin defterinde "Ali bana 100 TL borçlu" yazıyor, Ali'ninkinde "80 TL". Kim haklı? Bağırmak yerine iki hesap kaydını yan yana koyup satır satır gidersin: "Salı 50 verdim — evet. Çarşamba 30 — evet. Perşembe 20 — ben onu geri verdim, sen yazmamışsın!" İşte bu satır satır karşılaştırmaya mutabakat denir, karşılaştırılan listeye ekstre, "buraya kadar anlaştık" damgasına mutabık. Anlaşılan noktadan öncesi bir daha açılmaz; yeni bir hata bulunursa eski satır silinmez, yeni bir düzeltme satırı yazılır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Toptancı–perakendeci arasında yüzlerce gram has alacağı aylarca açık kalır; fiyat değiştikçe anlaşmazlık riski büyür. Bu yüzden dönemsel mutabakat zorunlu ritüeldir (SEC-MUTABAKAT). Fark çıkınca üç soru sorulur: (1) Hangi işlem karşı tarafın defterinde var, bizde yok (ya da tersi)? (2) Aynı işlem iki tarafın kayıtlarında farklı mı yazılmış (yön, tip, birim, miktar)? (3) Biri sonradan düzeltmiş/silmiş mi? Bunun için iki araç gerekir: bakiye ekstresi (satır satır döküm) ve işlem geçmişi (kim, ne zaman, neyi değiştirdi). Mutabık kalınan tarihten önceki işlem düzeltilirse iki tarafın defteri yeniden ayrışır; bu yüzden geçmiş kilitlenir.

Ayrıca kasa/stok sayımı vardır: gün sonunda fiziksel sayım defterle karşılaştırılır, fark araştırılır. Bu, müşteriyle yapılan cari mutabakattan ayrı bir iştir; ikisi de "mutabakat" adını taşır ve karışır.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. Cuma: Ali Çelik (muhasebe) Kuyumcu Selim'e ekstre gönderdi. ERPGOLD Selim'i 100 g HAS borçlu gösteriyor; Selim "80 g" diyor. Ali Çelik ekstreyi satır satır okuyor: Çarşamba Selim 20 g hurda bırakmış; Zeynep bunu HURDA GİRİŞ olarak girmiş ama TİP alanında PEŞİN kalmış. Peşin işlem bakiye yazmadığı için Selim'in has borcu 20 g düşmemiş; stok ise doğru artmış (kasaya 20 g hurda girdi). Çözüm: satır DÜZELT ile tip NORMAL yapılır → tetikleyici defterleri yeniden üretir → HAS bakiyesi 80 g olur. Ali Çelik son satırı seçip F12 basar: "Seçmiş Olduğunuz İşlemde Mutabık Kalınacaktır. Onaylıyor musunuz?" → Evet. Artık bu satır ve öncesi kilitlidir; Pazartesi biri yanlış bulursa yeni satırla düzeltilir. Deniz Yılmaz'a çağrı açmaya gerek kalmadı — ama açılsaydı ilk sorusu "TP sütununda ne yazıyor?" olurdu.

Seviye 3 — ERPGOLD

Cari mutabakat (müşteriyle bakiye teyidi): - Ekstre: Bakiye Ekstresi (RPT-1) müşteriye gönderilir; birim birim (HAS/TL/USD/GUM) döküm. - İşaretleme: CARİ İŞLEMLER listesinde satır seçilir, F12 → satır "mutabık" olur; M sütunu işaretlenir, kullanıcı ve tarih yazılır. Üst bilgi panelinde "12 Gun once Mutabakat Yapılmıs" / "Yakın Zamanda Mutabakat Yapılmamış" mesajı (BR-MUTABAKAT-004). - Kilit: Genel ayarlar ▸ İzinler ▸ mutabakat kilidi — "işlem yapılamaz" ya da "PIN gerekir". Mutabık işlem numarasından eski bir satır düzeltilmek istenince "«N» Numaralı İşlemde Mutabakat Yapılmış. Önceki İşlemleri Değiştiremezsiniz." (PB-038, TERM-MUTABAKAT-KILIDI). - Raporlar: Müşteri Mutabakat Raporu (RPT-5) ve Mutabakat Raporu (RPT-83) — hangi hesapla en son ne zaman mutabakat yapıldı, kaç gündür yapılmadı; MASAK/iç denetim için kanıt.

Bakiye kontrolü ve işlem geçmişi: - Cari Bakiye Detay, Bakiye Kontrol (RPT-16). - İşlem Geçmişi (CARİ İŞLEMLER ▸ Ara): her satırın "Yeni Kayıt", "Düzeltme", "İptal Edildi", "Geri Alındı", "Silindi" izi; kim ve ne zaman. Mutabakat işaretlemesi iz üretmez (BR-MUTABAKAT-002); M sütununun ne zaman işaretlendiği yalnız satırdaki mutabakat tarihinden okunur.

Düzeltme ve iptal: - Yön/tip hatası DÜZELT ile; virman/parite/vadeli gibi iki bacaklı işlemde tek bacak varsa iptal + yeniden giriş (PB-032). - Silme yumuşaktır: satır fiziksel silinmez, işaretlenir; listeden kaybolur ama geçmişte durur (BR-STOK-012). - Düzeltme/iptal gün sınırı ve onay ayarları ayrıdır (DuzeltmeGun, SilGun, DuzeltmeOnayi, SilmeOnayi); mutabakat kilidi işlem numarasına bağlıdır. - Acil rakam gerekiyorsa DEVİR / Borç İşlemleri ekranından ters kayıt ile fark kapatılır, açıklamaya gerekçe yazılır; asıl neden bulununca ters kayıt iptal edilir (BR-GENEL-004).

Stok sayım mutabakatı (ayrı iş): Mutabakat ekranı (Hesap Yönetimi ▸ Rapor ▸ Mutabakat): kasa ve stok tipi seçilir, sayım satırları girilir; Mutabakat Onay: stok hareketleriyle karşılaştırıp onay. Sayım Ekranı ilgili akıştır. Muhasebe ile belgelendirilmiş stok görünümü mutabakatı için PB-016.

CTR CTR-SEC-MUTABAKAT-01: Sözlük ve şartname "mutabakat"ı cari anlamında (müşteriyle bakiye teyidi, F12) tanımlar; ancak menüdeki Mutabakat ve Mutabakat Onay ekranları stok sayım mutabakatıdır (kasa + stok tipi, Stok.Mutabakat tablosu; V2'de 0, kuyumcu kurulumunda 153.394 satır ve devir bu tabloyu temizlemez). Cari mutabakat için ayrı ekran yoktur; F12 ile işlem satırı üzerinde yapılır. Yeni çalışana "mutabakat ekranını aç" dendiğinde hangisinin kastedildiği sorulmalıdır. CONTRADICTIONS#ctr-sec-mutabakat-01, FLOW-MUTABAKAT.

"Bakiye tutmuyor" teşhis sırası (PB-028, SYM-BAKIYE — 710 çağrı, ERPGOLDV2 çağrılarının %6,4'ü; Ekim ve Ocak zirveleri devir/yıl sonuyla örtüşür):

UYARI Toptan bakiye onarım aracı (Repair.BalanceRepair) hiçbir koşulda destek tarafından çalıştırılmaz: türetilmiş defterleri TRUNCATE edip yeniden kurmaya çalışır, 2017'de dondurulmuştur, tetikleyiciden 11 maddede sapar, devir bakiyeleri/transfer hareketleri kaybolur ve fatura tipli işlemlere bakiye yazar. Uygulamadan çağıran yoktur. TD-30, SP-REPAIR.BALANCEREPAIR, KNOWN_GAPS TD-BALANCEREPAIR. Doğru yol her zaman Cari.Islemler satırını düzeltmek ve tetikleyicinin defterleri yeniden üretmesine izin vermektir.

-- Tetikleyici açık mı? (H-006)
SELECT name, is_disabled FROM sys.triggers WHERE parent_id = OBJECT_ID('Cari.Islemler');
-- Bir hesabın işlemleri ve defter karşılıkları
SELECT I.Id, I.Tarih, I.FisNo, I.IslemKodu, I.IslemTuru, I.IslemTipi, I.BakiyeId, I.Miktar, I.Tutar, I.IsDeleted, I.Mutabakat, I.MTarih,
       (SELECT COUNT(*) FROM Cari.BakiyeIslem B WHERE B.IslemId = I.Id)     AS BakiyeSatir,
       (SELECT COUNT(*) FROM Stok.StokHaraketleri S WHERE S.IslemId = I.Id) AS StokSatir
FROM Cari.Islemler I WHERE I.HesapId = @HesapId AND I.Tarih BETWEEN @T1 AND @T2 ORDER BY I.Tarih DESC, I.Id DESC;
-- Kim, ne zaman değiştirdi?
SELECT H.LogType, H.LogDate, H.TransactionId, H.FisNo, H.Miktar, H.Tutar, H.UserId
FROM Cari.History H WHERE H.HesapId = @HesapId AND H.LogDate >= @T1 ORDER BY H.LogDate DESC;

BUNU KARIŞTIRMA - Cari mutabakat ≠ Stok mutabakatı. Cari: müşteriyle bakiye teyidi, F12, işlem satırında işaret. Stok: kasa sayımı ile defterin karşılaştırılması, "Mutabakat" adlı ayrı ekran ve tablo (CTR-SEC-MUTABAKAT-01). - Mutabakat ≠ Mutabakat kilidi. Mutabakat teyit eylemi; kilit teyit edilmiş geçmişi değiştirmeyi engelleyen ayar. - Mutabakat ≠ Bakiye ekstresi. Ekstre araçtır (müşteriye gönderilir), mutabakat sonuçtur. - Mutabakat ≠ Mahsup. Mahsup borç-alacak kapatma/resmi düzeltme kaydıdır; mutabakat kayıt üretmez, işaret koyar (SEC-MAHSUP). - Düzeltme onayı / gün sınırı ≠ Mutabakat kilidi. Biri tarihe, öteki işlem numarasına bağlıdır. - Silme ≠ Yok etme. Silinen satır IsDeleted işaretlenir, geçmişte durur; raporlar silinmişleri hariç tutar. - İşlem ≠ Stok hareketi / bakiye satırı. Bir işlem satırı sıfır, bir ya da birkaç defter satırı üretir; "işlem var, bakiye yok" tetikleyici ya da tip sorusudur.

SIK YAPILAN HATALAR Yeni çalışan: Yanlış girilen işlemi "silip yeniden girmek" yerine mutabık geçmişi açmaya çalışmak; doğru yol yeni bir düzeltme satırıdır. F12'ye yanlışlıkla basmak — daha eski hataların düzeltilmesini kilitler, işaretleme iz bırakmaz, kaldırmak SQL ister. Müşteri: "Bilgisayar yanlış hesaplıyor" diye aramak; 710 çağrının kök nedenleri sırasıyla yön, tip, düzeltme geçmişi, tek bacak, kur, devirdir — hesaplama hatası değil giriş hatası. "Destek çağırmadan önce" listesi (PB-060). Destek personeli: "Mutabakat ekranını aç" diyerek müşteriyi stok sayım ekranına göndermek; müşterinin kastı cari mutabakat (F12) olabilir. Acil rakam için ters kayıt attıktan sonra asıl nedeni araştırmayı unutmak. Geliştirici: Cari.BakiyeIslem'i elle düzeltmek ya da Repair.BalanceRepair çalıştırmak (TD-30, P1); Cari.History'yi "log, silinebilir" sanmak — düzeltme/iptal teşhisinin tek kaynağıdır; IsDeleted süzgecini raporda unutmak.

3.5.2 Düzeltme, iptal, silme: geçmişe nasıl dokunulur?

Seviye 1 — Çok basit

Defterde yanlış bir satır gördün. Üç seçenek var: kalemle üstünü çizip yanına doğrusunu yazmak (düzeltme), satırın üstüne "iptal" yazmak (iptal), sayfayı yırtmak (silme). ERPGOLD sayfa yırtmaya izin vermez: her değişiklikte eski hâlin bir kopyası saklanır, satır "silindi" diye işaretlenir ama yok olmaz. Böylece bir hafta sonra "kim, ne zaman, neyi değiştirdi?" sorusunun cevabı vardır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Bu sektörde geçmişi değiştirmek tehlikelidir çünkü: (1) karşı tarafla mutabık kalınmış olabilir, (2) resmi belge (e-fatura/e-döviz belgesi) kesilmiş olabilir, (3) o günkü kurla hesaplanmış maliyet/kâr değişir, (4) defterler o satırdan yeniden üretilir ve bugünkü bakiye oynar. Bu yüzden işletmeler iki çizgi çeker: kaç gün geriye düzeltme yapılabilir ve kim yapabilir. Çizginin ötesindeki hata, eski satıra dokunmadan yeni bir ters kayıtla kapatılır; açıklamaya gerekçe yazılır.

Seviye 3 — ERPGOLD

• DÜZELT: CARİ İŞLEMLER listesinde satır seçilir → sağ altta DÜZELT → aynı fiş açılır, alan değiştirilir → KAYIT → Düzeltme Detay formu (gerekçe) → onay. Adım adım süreç: PROC-74; geçmiş tarihli işlem düzenleme PROC-49.
• Yetki: grupta 'İşlem Düzelt' yetkisi yoksa 'İşlem Düzeltme Yetkiniz Yok.' (BR-DUZELTME-001).
• Gün sınırı ve onay: Düzeltme gün / Silme gün ayarından eski işlem düzeltilemez ('İşlem Tarihinden İtibaren N Gün Geçmiştir…') ya da PIN ister; ayarlar Settings ▸ İzinler (PROC-153, TERM-DUZELTME-ONAYI-DUZELTME-GUN).
• Mutabakat kilidi: mutabık işlem numarasından eski satır düzeltilemez (3.5.1).
• Virman düzeltilemez: 'Virman İşlemlerinde Düzeltme Yapamazsınız. İptal Edip Tekrar Giriniz.' (BR-DUZELTME-006); parite/vadeli çiftlerinde de iki bacak birlikte iptal + yeniden giriş (PB-031, PB-032).
• İptal = yumuşak silme: satır IsDeleted işaretlenir, listeden kaybolur, geçmişte "İptal Edildi" olarak kalır; geri alınırsa "Geri Alındı" (BR-IPTAL-009). Takoz çıkışı olan takozun girişi iptal edilemez.
• İşlem Geçmişi (Ara): her satırın Yeni Kayıt / Düzeltme / İptal Edildi / Geri Alındı / Silindi izi, kullanıcı ve zaman (BR-DUZELTME-009). "Bakiye birden değişti, kimse dokunmadı" çağrısının cevabı buradadır (H-105, H-109).
• Ters kayıt: çizginin ötesindeki hata için BORÇ İŞLEMLERİ / DEVİR ekranından karşılıksız düzeltme satırı; gerekçe açıklamaya (BR-GENEL-004).
• Düzeltmede kur yeniden çekilmez (BR-KUR-003): geçmiş tarihli satırın fiyatı o günün kur listesinden gelir; o güne kur girilmemişse önce kur girilir, sonra DÜZELT (H-107).

ÖRNEK ALTIN A.Ş. Zeynep Aksoy Salı günü Selim'e satışı 600 g yerine 660 g girmiş. Çarşamba fark edildi. Mutabakat henüz yapılmadı, düzeltme günü içinde, Zeynep'in düzeltme yetkisi var → DÜZELT ile miktar 600 yapılır, Düzeltme Detay'a "yanlış tartım" yazılır. Tetikleyici Salı satırının bakiye ve stok defter satırlarını siler, yeniden üretir; Selim'in HAS borcu 604,6 g'dan 549,6 g'a iner, stok 60 g geri gelir. İşlem Geçmişi'nde "Düzeltme — Zeynep — Çarşamba 10:42" satırı durur. Aynı hata Cuma mutabakatından sonra bulunsaydı: kilit devrede, DÜZELT açılmaz; Ali Çelik Pazartesi yeni bir HURDA/MADEN GİRİŞ ya da BORÇ İŞLEMLERİ satırıyla 55 g has (60 × 0,916) düzeltir, açıklamaya "Salı fişi #… tartım düzeltmesi" yazar.

3.5.3 Cuma: ÖRNEK ALTIN A.Ş. kontrol listesi

Haftanın tamamı Bölüm 7'de anlatılır; burada yalnız Cuma'nın kontrol yüzü, bu bölümde öğrenilen sırayla:

UYARI Sayım farkı bulununca ilk refleks "bakiyeyi düzelt" olmamalı. Sıra: hangi defter (stok mu bakiye mi) → hangi işlem satırı → o satırın yön/tip/birim/miktar → İşlem Geçmişi → sonra düzeltme ya da ters kayıt. Defterlere elle dokunulmaz; işlem satırı düzeltilir, tetikleyici defteri yeniden yazar.

KAYNAK Bu bölümdeki bütün ERPGOLD davranışları: BR-DEFTER-URETIMI (kural), TRG-CARI.ACCEPTTRANSACTION (kod), FLOW-ISLEM-MATRISI (gerçek veri), FLOW-ISLEM-GENEL (zincir). Kavramlar: SEC-CARI, SEC-BORC, SEC-ALACAK, SEC-BAKIYE, SEC-PESIN, SEC-VADELI, SEC-MALIYET, SEC-KAR, SEC-MUTABAKAT, SEC-POZISYON, SEC-DOVIZ, SEC-NAKIT, SEC-KUR, SEC-TAKOZ. Destek: PB-028, PB-038, SYM-BAKIYE, PRB-BAKIYE-000. Çelişkiler: CTR-SEC-BAKIYE-01, CTR-SEC-MALIYET-01, CTR-SEC-KAR-01, CTR-SEC-MUTABAKAT-01. Teknik borç: TD-21, TD-22, TD-30.

3.6 Bölümün tek tablosu: kavram → sebep → ERPGOLD

Bu bölümde geçen her kavram için kitabın zincirini (nedir → neden var → ERPGOLD'da karşılığı → ekran → kayıt → etkilenen defter/rapor) tek tabloda topluyoruz; ezber için değil, "nereye bakacağım" için.

Bölüm sonu sınavı

Kolay (5)

1. Altının zincirdeki yolculuğunu sırayla yaz: hurda → ? → ? → saf altın → ? → yeni ürün → ? → son müşteri.
2. Döviz bürosu USD için "40,00 / 40,20" ilan ediyor. Müşteri 1.000 USD alırsa büro kaç TL tahsil eder ve ERPGOLD'da işlem yönü ne olur?
3. "Kuyumcu Selim 150 g HAS borçlu" — bakiye kartında hangi sütunda, hangi renkte görünür? Borç mu alacak mı, kimin gözüyle?
4. Peşin (tip 1) işlem hangi defteri yazar, hangisini yazmaz?
5. "Mutabakat" adlı menü ekranı ne mutabakatıdır? Cari mutabakat ERPGOLD'da nasıl yapılır?

Orta (5)

6. Aynı hesabın hem 150 g HAS borcu hem 5.000 USD alacağı var. Bu bir hata mı? İki bakiye birbirini neden kapatmaz, kapatmak için hangi işlem gerekir?
7. BakiyeId = 0 olan bir NAKİT satırı bakiye defteri yazar mı? "BakiyeId = 0 peşin demektir" cümlesi neden yanlıştır?
8. Has kuru bir haftada 4.000'den 4.200'e çıktı; vitrinde 1.000 g has karşılığı mal var. Bu 200.000 TL ERPGOLD'da kâr mıdır? Hangi rapora düşer?
9. Cari.Islemler.Maliyet ile Stok.StokHaraketleri.Maliyet arasındaki fark nedir? Stok.GetMadenMaliyeti'nin iki bilinen kusurunu yaz.
10. Döviz kurulumunda cari işlem stok defteri üretir mi? Kuyumcu kurulumunda? Oranları ve sebebini yaz.

Senaryo (5)

11. Sabah kasada 100.000 USD var. Gün içinde 80.000 USD satıldı (40,20), 20.000 USD alındı (40,00). Döviz Nuri'ye 5.000 USD borçluyuz. Akşam USD kasası, USD pozisyonu ve gece USD/TL 0,50 düşerse değerleme etkisi nedir? Kasa ile pozisyon neden farklı?
12. Firma müşteriden 500 g hurda (milyem 0,700) aldı ve karşılığını müşterinin USD cari hesabına yazdı (has kuru 4.000 TL, USD 40,00; örnek). Stok, bakiye ve kasa açısından ne beklenir? Aynı işlem PEŞİN tiple girilseydi ne değişirdi?
13. "Bilgisayar Kuyumcu Selim'i 100 g borçlu gösteriyor, Selim 80 diyor." Ali Çelik'in izleyeceği teşhis sırasını yaz; en olası iki nedeni ve her birinin düzeltme yolunu belirt. Hangi aracı hiçbir koşulda çalıştırmaz?
14. Zeynep Aksoy 80 g 22 ayar bilezik sattı; stoktaki işçilik 100 TL/g (son parti), vitrin işçiliği 150 TL/g, has kuru 4.000 TL. Satır maliyetini, satış değerini, kârı TL ve gram has olarak hesapla. Stokta 60 parti giriş olsaydı hangi risk doğardı?
15. Rafineri Kuzey'e gönderilen 691,73 g takozun ayar evi raporu Au 0,6380, Ag 0,0600 geldi; çeşni 5,47 g, rafinasyon ücreti 0,45 g has. ERPGOLD'da kaç işlem satırı, hangi ekranlar, hangi birimlerde bakiye oluşur? Stok defteri takozu nasıl izler?

Cevap anahtarı

1. Hurda → perakende kuyumcu → toptancı/sarraf → rafineri (takoz, ayar evi raporu) → saf altın (has) → atölye/imalatçı (işçilik) → toptancı → perakende → son müşteri. SEC-KUYUMCU, SEC-RAFINERI.
2. Müşteri alıyorsa büro satıyor: 1.000 × 40,20 = 40.200 TL (+ varsa BSMV). Yön NAKİT ÇIKIŞ (kasadan USD çıktı); ERPGOLD büronun gözüyle yazar. SEC-DOVIZ, kitapçık §2.4.
3. HAS satırı BORÇ sütununda, kırmızı; bakiye defterinde +150. Müşteri gözüyle borç = müşteri bize verecek = işletme alacaklı. SEC-BORC, BR-YON-007.
4. Stok defterini yazar (malın kendisi + kasadaki para), bakiye defterini yazmaz. SEC-PESIN, BR-TIP-002.
5. Stok sayım mutabakatı (kasa + stok tipi, Stok.Mutabakat). Cari mutabakat CARİ İŞLEMLER listesinde satır seçip F12 ile, M sütunu + tarih. CTR-SEC-MUTABAKAT-01, SEC-MUTABAKAT.
6. Hata değil; bakiye birim birim tutulur, birimler kendiliğinden mahsuplaşmaz. Kapatmak için ÇEVİR (has ↔ USD, günün kuruyla), sonra gerekirse NAKİT. SEC-CARI, SEC-CEVIR.
7. Yazar (tip NORMAL ise %99). Tetikleyicide bakiyeyi kapatan koşul IslemTipi = 1'dir; BakiyeId = 0 yalnız mal satırını kapatır, tutar satırı yazılır. KUYUMCU'da BakiyeId=0 satırların %99,9'u bakiye üretir. CTR-SEC-BAKIYE-01, SEC-BAKIYE.
8. Kâr değil, kur farkı (gerçekleşmemiş değerleme); satış olmadan satır kârı doğmaz. Bilanço kur farkı kalemine (Bilanco.GetKurFarki, MET-KUR-FARKI) düşer, Maden Satış Kâr Raporu'na düşmez. SEC-KAR.
9. Cari.Islemler.Maliyet uygulama tarafından yazılan satır maliyetidir (metal günün kuruyla + LIFO işçilik; nakitte miktar × alış kuru); Stok.StokHaraketleri.Maliyet tetikleyicinin girişte yazdığı yalnız işçilik TL'dir. GetMadenMaliyeti: TOP 50 sessiz kesme; kuru Sistem.Kurlar son satırından alması (geçmiş rapor bugünkü kurla). CTR-SEC-MALIYET-01, SEC-MALIYET.
10. Döviz kurulumunda cari işlem %1,4 stok üretir (çoğu vadeli/tahsilat, mal yer değiştirmez); kuyumcuda %60,3 (mal atölyeye/kasaya fiziksel gider). "Cari işlem stok üretmez" ürün kuralı değil, döviz kurulumu gözlemi. BR-DEFTER-URETIMI.
11. Kasa: 100.000 − 80.000 + 20.000 = 40.000 USD. Pozisyon = stok + alacak − borç = 40.000 − 5.000 = 35.000 USD long. 0,50 düşüş → 35.000 × 0,50 = 17.500 TL değerleme kaybı (kur farkı, kâr değil). Kasa "nerede", pozisyon "risk"; Nuri'ye borç kasada değil defterdedir. SEC-POZISYON.
12. HURDA GİRİŞ, tip NORMAL, BakiyeId = USD tarafı (mal karşılığı USD'ye yazılıyor): stok +500 g hurda / +350 g has; bakiye: müşteri USD alacaklı (350 × 4.000 ÷ 40 = 35.000 USD, −35.000 defterde; yeşil); kasa değişmez. PEŞİN olsaydı: stok yine +500 g, kasadan 35.000 USD (ya da TL) çıkar, bakiye yazılmaz. BR-YON-002, SEC-ALACAK.
13. PB-028 sırası: kur listesi → Ctrl+F5 → şube/kasa → yön → tip (TP sütunu) → İşlem Geçmişi → çift bacak → geçmiş tarih kuru → devir → tetikleyici. En olası: (a) Selim'in 20 g hurdası PEŞİN tiple girilmiş → DÜZELT ile NORMAL; (b) has borcu TL ile ödenmiş ama ÇEVİR yapılmamış → ÇEVİR + NAKİT. Hiçbir koşulda Repair.BalanceRepair çalıştırılmaz (TD-30). SYM-BAKIYE.
14. Has 73,28 g; metal 293.120; işçilik maliyeti 8.000 → maliyet 301.120 TL; satış 293.120 + 12.000 = 305.120 TL; kâr 4.000 TL = 1,0 g has. 60 parti → GetMadenMaliyeti TOP 50 ile son 50 partiyi okur, işçilik maliyeti sessizce eksik çıkar, kâr şişer. SEC-MALIYET hesap örneği.
15. İki satır: TAKOZ GİRİŞİ (tip ALTIN; gönderen hesaptan has düşer) ve TAKOZ ÇIKIŞI (rafineri hesabına). Has 441,32 g, gümüş 41,50 g → çıkışta HAS ve GUM iki birimde bakiye; işçilik 0,45 g has ayrı satır (beş satıra kadar). Stok defteri takozu adet (+1/−1) olarak izler, gram/milyem kartta. Giriş bakiyesi ile ölçülen has arasındaki ~3,96 g pay kodda bulunamadı (GAP-SEC-TAKOZ-01). SEC-TAKOZ, BR-STOK-002.

Bunu anladıysan devam et

• Sekiz işletme türünü sayabiliyorum ve her birinin nereden kazandığını bir cümleyle söyleyebiliyorum.
• Altının hurdadan yeni ürüne yolculuğunu ve ERPGOLD'un iki gerçek kurulumunun (döviz / kuyumcu-rafineri) zincirin hangi noktasında durduğunu biliyorum.
• "Müşterinin alışı büronun satışıdır" cümlesini ekrana çevirebiliyorum (ÇIKIŞ / GİRİŞ).
• Kasa (nerede) ile pozisyon (stok + alacak − borç) arasındaki farkı 100.000 USD örneğiyle anlatabiliyorum.
• Yetkili müessese yükümlülüklerinin ERPGOLD'daki karşılıklarını (evrak, MasakForm, BSMV alanı, RESMİ tip, BTrans) sayabiliyorum ve hiçbir madde/oran ezberlemediğimi, bunların GAP-MEVZUAT olduğunu biliyorum.
• Borç/alacak işaretini (+ borç kırmızı / − alacak yeşil) ve müşteri gözüyle okunduğunu biliyorum.
• Bir hesabın aynı anda HAS, TL ve USD bakiyesi olabileceğini ve ÇEVİR olmadan birleşmediğini biliyorum.
• Peşin (tip 1) bakiye yazmaz, BakiyeId = 0 peşin demek değildir (CTR-SEC-BAKIYE-01) — bunu bir NAKİT satırıyla açıklayabiliyorum.
• Maliyetin "günün kuruyla metal + LIFO işçilik" olduğunu, kâr ile kur farkının ayrı olduğunu biliyorum.
• GetMadenMaliyeti TOP 50, GetIKar (kâr değil değerleme), Program.GetKur (daima alış) kusurlarını teknik not olarak hatırlıyorum.
• Cari mutabakatın F12 ile, stok mutabakatının ayrı ekranla yapıldığını (CTR-SEC-MUTABAKAT-01) biliyorum.
• "Bakiye tutmuyor" için PB-028 sırasını ve Cari.History'nin rolünü anlatabiliyorum.
• Silmenin yumuşak (IsDeleted), düzeltmenin sil–yeniden yaz olduğunu; Cari.BakiyeIslem'e elle dokunulmadığını ve Repair.BalanceRepairin yasak olduğunu biliyorum.
• ÖRNEK ALTIN A.Ş.'nin Pazartesi sabahı başlangıç durumunu (kasa, stok, üç cari) ezbere değil, sebebiyle biliyorum; haftalık hikâyeyi Bölüm 7'de göreceğim.

4. AIFASOFT ve ERPGOLD

Bu bölüm öğrenme yolunun 8., 9. ve 10. halkalarıdır: AIFASOFT kimdir → ERPGOLD nedir → kim kullanır. Bölüm 2–3'te sektörü öğrendin; şimdi o sektöre yazılım yapan şirketi ve yazılımın kendisini tanıyacaksın. Bölüm sonunda ÖRNEK ALTIN A.Ş.'yi ERPGOLD'a kendi ellerinle kuracaksın (§18); Bölüm 5'te aynı kurulumda işlem yapmaya başlayacağız.

KAYNAK Şirket: ../ERPGOLD_WIKI/01_AIFASOFT/AIFASOFT.md, URUN_AILESI.md, DESTEK_CALISMA_BICIMI.md, HEDEF_KITLELER.md; web sitesi notları _data/aifasoft_web.md (aifasoft.com, 2026-09-12). Ürün: ../ERPGOLD_WIKI/03_ERPGOLD_Product/SYSTEM_OVERVIEW.md, MENU_TREE.md, VARIANT_MATRIX.md; 04_Modules/INDEX.md; kurulum profilleri 14_Customers_Internal/Installations/INST-ERPGOLDV2.md, INST-KUYUMCU.md. Mimari: 09_CodeArchitecture/ARCHITECTURE.md. Kurulum ekranları: 05_Screens/SCR-FRM*EKLE.md; açılış: 13_Training/Scenarios/SCN-DEVIR.md, 06_Workflows/WF-ACILIS-STOK-DEVIR-HESABI.md.

16. AIFASOFT nedir

16.1 Bir cümleyle

AIFASOFT, ERPGOLD'un üreticisidir. ERPGOLD dışarıdan alınıp satılan bir program değil, şirketin kendi geliştirdiği, kurduğu, desteklediği ve eğittiği ürünüdür. Hedef sektörü kuyumculuk ve döviz dünyasıdır — Bölüm 3'te tanıdığın kuyumcu, toptancı, sarraf, rafineri, atölye ve döviz bürosu.

Seviye 1 — Çok basit

Ali'nin babası bir kuyumcu dükkânı açtı. Her gün onlarca müşteri geliyor; kimi bilezik alıyor, kimi dolar bozduruyor, kimi "parayı yarın getiririm" diyor. Babası hepsini deftere yazıyor ama akşam olunca defterde kimin ne kadar borçlu olduğunu, kasada kaç gram altın kaldığını bulmak saatler sürüyor. Bir gün bir arkadaşı "bunun için program var, AIFASOFT diye bir şirket yapıyor" diyor. AIFASOFT o programı yazan şirkettir; programın adı ERPGOLD'dur.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Kuyumcu ve döviz bürosu için "genel" bir muhasebe programı yetmez, çünkü bu işletmelerin sorunları özeldir: mal (altın) sürekli değer değiştirir, ölçü birimi tek değildir (gram, has, adet, dolar, euro), müşteriyle aynı anda üç ayrı bakiye (has, USD, TL) tutulur, döviz bürosu devlet denetiminde resmi belge üretmek zorundadır. AIFASOFT bu sektöre özelleşmiş bir yazılım şirketidir: programı yazar, müşteriye kurar, personelini eğitir, sorun çıkınca uzaktan bağlanıp çözer, sektörün mevzuat değişikliklerini (e-belge, MASAK, BTrans) programa işler.

Seviye 3 — ERPGOLD

ERPGOLD, AIFASOFT'un ana ürünüdür; iç kaynaklarda ERPGOLDV2 adıyla da geçer. Destek çağrılarının %82'si (11.167 / 13.681) bu ürüne aittir. Çevresinde yan ürünler vardır (EDS, FX Trader, ErpPosV2, AifaUyum…); §17.4'te tanıyacaksın.

16.2 Web sitesi ne diyor

Aşağıdaki bilgiler aifasoft.com'dan (ana sayfa, /hakkimizda, /fxtrader, /digercozumler, /erpgoldv2) 2026-09-12'de alınmış notlardır (_data/aifasoft_web.md). Ton: "sitede şöyle yazıyor." Pazarlama ifadeleri kitapta iddia olarak değil, alıntı olarak yer alır.

• Ticari ad sitede AIFA GLOBAL BİLİŞİM HİZMETLERİ, marka AIFASOFT.
• "2000 yılından bu yana sektörde" — finans, döviz ve kuyumculuk platformları.
• Sunulan çözümler: FX Trader, ERP Gold V2, EDS, diğer çözümler; ayrıca AIFASHOP (e-ticaret, aifashop.com).
• Hedef sektörler: kuyumculuk, finansal kurumlar, yetkili müesseseler, forex/döviz ticareti.
• Hizmetler (/digercozumler): özel yazılım geliştirme, danışmanlık, yedekleme ve felaket kurtarma, siber güvenlik, bakım ve destek, sistem ve ağ kurulumu, lisanslama, sunucu kurulum ve bakım.
• ERPGOLDV2 sayfası: "kuyumculuk ve döviz sektörü için geliştirilmiş entegre yönetim sistemi", "20 yılı aşkın tecrübe"; modül listesi Cari Hesaplar, Stok Yönetimi (altın, nakit, kripto, takoz…), Pozisyon ve Hacim, Toptan/Perakende, Üretim Planlama, Sipariş, Raporlama, Etiket/Barkod; "bulut tabanlı erişim" ifadesi.
• Misyon/vizyon ve "10 ana avantaj" (kâr maksimizasyonu, hata minimizasyonu, risk yönetimi, otomatik fiyat yönetimi…) — pazarlama metni.
• Ana sayfada bazı firmalar referans olarak anılıyor; kitap bu listeyi yalnız "sitede referans olarak anılıyor" diye kaydeder, müşteri-özel hiçbir bilgi vermez.
• /eds sayfası çekilemedi (GAP-WEB-EDS); /referance sayfası boş.

16.3 İç kaynaklar ne diyor

İç kaynak; kaynak kod, iki canlı veritabanı, 13.681 destek çağrısı, 211 süreç dokümanı ve şartnamedir (../ERPGOLD_WIKI/01_AIFASOFT/AIFASOFT.md):

• ERPGOLD, AIFASOFT'un kendi ürünüdür; şirket ürünü "yaklaşık 13 yıldır" geliştirmektedir (şartname §1, DOCUMENTED).
• Kaynak koddaki sürüm günlüğü yalnız 4 kayıt taşır: ERPPRO 1.0.0.1–1.0.0.4, Ekim 2015 (../ERPGOLD_WIKI/16_Versions_And_Variants/TIMELINE.md). 2015 sonrası ürün sürüm günlüğü yok (GAP-VERSION-01).
• Ticket kayıtları 2021-10'dan itibaren; 822 müşteri kimliği; firma adları wiki'ye alınmadı (GAP-CUSTOMER-IDENTITY).
• Çağrıların ürüne dağılımı: ERPGOLDV2 11.167 · EDS 1.227 · FXTRADER 662 · DONANIM 334 · SERVER 83 · DWS 67 · MOBIL APP 26.
• Teknoloji: VB.NET WinForms + DevExpress masaüstü, veri MSSQL; müşteri ya kendi sunucusunda ya da AIFASOFT'un RDP sunucusunda çalışır.

GAP Kuruluş yılı, hukuki unvan, adres, çalışan sayısı, organizasyon şeması ve ortaklık yapısı iç kaynaklarda yok (GAP-AIFA-01). Ekip yapısı ve çalışma saatleri belgelenmemiş (GAP-AIFA-03). Fiyatlandırma ve lisans modeli belgelenmemiş (GAP-AIFA-04).

16.4 Web ile iç bilgi farklıysa

İki kaynak aynı şeyi söylemiyor. Kitap birini seçmez; ikisini kaynağıyla yan yana koyar. Kaynak hiyerarşisinde (Bölüm 1 §1.8) kod ve veritabanı tanımı web sitesinden üsttedir; ama web sitesi de AIFASOFT'un resmi beyanıdır (4. sıra). Sonuç: ürünün davranışını anlatırken iç kaynağa, şirketin kendini nasıl tanıttığını anlatırken web sitesine dayan.

BUNU KARIŞTIRMA Web sitesi ≠ ürün dokümanı. Web sitesi ne satıldığını anlatır; wiki ne çalıştığını. Müşteriye özellik anlatırken kaynak wiki'dir; şirketi tanıtırken web sitesinden alıntı yapabilirsin, ama "sitede böyle yazıyor" diyerek.

16.5 AIFASOFT ne iş yapar

Şartname §1'de sayılan faaliyetler ve kanıtları (AIFASOFT.md tablosu):

PEKİ NEDEN? Neden bu şirket yalnız "program satmıyor"? Çünkü kuyumcu ve döviz bürosunun bilgi işlem personeli genelde yoktur. Programı kuran, sunucuyu ayakta tutan, yazıcıyı ayarlayan, yıl sonu devrini yapan ve mevzuat değişince programı güncelleyen taraf AIFASOFT'tur. Destek çağrılarının ilk beş teması (bağlantı/sunucu %20, fatura/e-fatura %11,5, yazıcı/fiş/etiket %11, BTrans %9,3, lisans %6,6) bunun kanıtıdır: çağrıların çoğu işin kendisinden değil, çevresinden gelir.

16.6 Hangi sektörler

Bölüm 3'te ayrıntısıyla anlattığın iş türleri AIFASOFT'un müşteri tabanıdır: perakende kuyumcu, toptancı, sarraf, üretici/atölye, rafineri ve ayar evi, döviz bürosu (yetkili müessese), kıymetli maden ticareti yapan firma (../ERPGOLD_WIKI/02_Sector/BusinessTypes/). Web sitesi buna "finansal kurumlar" ve "forex/döviz ticareti"ni ekler (FX Trader ürünü üzerinden).

Aynı program hepsine hizmet eder; ama iki canlı kurulum profili vardır ve ürünün davranışı bu profillere göre değişir (§17.1).

16.7 ERPGOLD'un AIFASOFT açısından yeri

ERPGOLD şirketin ana ürünü ve gelir omurgasıdır: çağrıların %82'si, süreç dokümanlarının çoğu, eğitim ve kurulum işlerinin tamamı onun etrafındadır. Yan ürünler (EDS, FX Trader, AifaUyum, ErpPosV2, DijitalFatura…) ya ERPGOLD'a veri taşır (kur, fiyat, sipariş, ekstre) ya da ERPGOLD verisini başka bir yüzeyde gösterir (vezne, mobil, portal). §17.4'teki tablo her ürünün ERPGOLD'a nasıl bağlandığını gösterir.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. Ayşe Demir, ÖRNEK ALTIN A.Ş.'nin sahibi, üç yıl önce AIFASOFT ile sözleşme yaptı. Programı Deniz Yılmaz (AIFASOFT destek) kurdu; MERKEZ ve ŞUBE-2 için iki şube, kasalar ve kullanıcılar tanımlandı; ilk hafta eğitim verildi. O günden beri sorun olduğunda Mehmet ya da Ali telefon açıyor, Deniz uzaktan bağlanıp bakıyor. Bu bölümün §18'i o ilk kurulum gününü yeniden canlandırır.

17. ERPGOLD nedir

17.1 Kim kullanır

Seviye 1 — Çok basit

Bir kırtasiye defterini herkes kullanabilir ama içine ne yazacağını bilmek gerekir. ERPGOLD da bir defterdir; yalnız altın ve döviz işi yapanların yazacağı şeyleri önceden biliyor: "gram", "has", "milyem", "alış kuru", "satış kuru", "cari". Bu yüzden onu bakkal değil, kuyumcu ve döviz bürosu kullanır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Gerçek kapsamı tahminle değil kaynaklarla çizelim. Üç kaynak var:

(a) İki canlı kurulum (INST-ERPGOLDV2.md, INST-KUYUMCU.md):

(b) Ürün varyant matrisi (VARIANT_MATRIX.md): çekirdek (Cari.Islemler + tetikleyiciler) herkeste ortaktır; PEŞİN/RESMİ/MAHSUP işlem tipleri ve mevzuat kolonları döviz varyantına, takoz akışı ve ALTIN/GÜMÜŞ takoz tipleri kuyumcu/rafineri varyantına, ÇEŞNİ işlem kodu rafineri varyantına, ErpPosV2 POS varyantına, KYC şeması KYC varyantına aittir.

(c) Sektör iş türleri (02_Sector/BusinessTypes/): dokuz makale — kuyumcu (şemsiye), perakende kuyumcu, toptancı, sarraf, üretici/atölye, rafineri, ayar evi, döviz bürosu, maden ticareti yapan firma. Her makalede "Günlük akış" tablosunun "Program tarafı" sütunu o iş türünün ERPGOLD'da hangi ekranı kullandığını gösterir.

Kullanan kişiler işletme içinde: kasiyer/gişe (işlem girer), satış (perakende/gişe ekranı), muhasebe (raporlar, fatura, mutabakat), patron (pozisyon, bilanço, "Patron Bilançosu"). AIFASOFT tarafında: destek (RDP ile müşteri ekranı), eğitim, geliştirici, rapor yazan.

UYARI 822 ticket müşterisi isimsizdir; kitapta ve wiki'de hiçbir gerçek müşteri adı geçmez. "Kim kullanır" sorusunun cevabı iş türüdür, firma listesi değil. Web sitesindeki referans listesi de kitapta yalnız "sitede anılıyor" olarak kalır.

Seviye 3 — ERPGOLD

Aynı program, iki kurulumda farklı davranır gibi görünür — aslında aynı tetikleyici farklı iş modeline uygulanmaktadır. Döviz bürosu çağrılarının %83'ü peşin NAKİT'tir (para gişeden geçer, bakiye tutulmaz); kuyumcu kurulumunda peşin tip hiç kullanılmamış, işlemlerin %55'i cari hesaplıdır ve cari işlemlerin %60'ı stok da üretir (maden atölye, kasa, şube arasında fiziksel olarak yer değiştirir). Bu, "cari işlem stok üretmez" cümlesinin bir döviz gözlemi olduğunu, ERPGOLD kuralı olmadığını gösterir (BR-DEFTER-URETIMI.md, CTR-038). Bölüm 6 bunu her işlem için açar.

17.2 Ne için kullanılır

Program 12 modül olarak belgelenmiştir (../ERPGOLD_WIKI/04_Modules/INDEX.md). Aşağıdaki tablo her modülü işletmedeki soruyla eşler:

Sistem genel bakışının (SYSTEM_OVERVIEW.md) tek cümlelik özeti: programın çekirdeği tek bir defterdir — her işlem Cari.Islemler'e bir satır olarak yazılır; tetikleyici bu satırdan müşteri bakiyesini ve stok hareketini türetir. Menü ağacı (MENU_TREE.md): 6 sekme · 20 grup · 151 düğme; rapor menüsü ayrıca veritabanındadır.

BUNU KARIŞTIRMA Modül ≠ menü sekmesi. Menüde "Hesap Yonetimi, Uretim Modulu, Personel Yonetimi, Operasyonlar, Tanımlamalar, Aifa Developer Studio" olmak üzere 6 sekme vardır; modül makaleleri ise 12 tanedir ve bir modülün ekranları birden çok sekmeye dağılabilir (örneğin MOD-SISTEM'in Devir düğmesi Tanımlamalar ▸ Sistem altındadır).

17.3 Nasıl kullanılır — bir günün akışı

Seviye 1 — Çok basit

Sabah dükkân açılır, akşam kapanır. Arada: kapıyı aç (programa gir), tezgâha geç (işlem ekranı), müşterilerle iş yap (işlem gir), akşam kasayı say (gün sonu), defteri kilitle (yedek al). ERPGOLD'daki gün de böyledir.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Bu "Pazartesi sabahı rutini" destek tarafından müşteriye verilen kontrol listesidir: program açılıyor mu, kur bugünün mü, yazıcı test fişi, kasa sayımı = stok listesi, bekleyen silme/düzeltme talebi (../ERPGOLD_WIKI/12_Support/KnownIssues/H-169.md, PB-060).

Seviye 3 — ERPGOLD

1. Giriş — ERPGOLD V2 KULLANICI GIRIS EKRANI (SCR-FRMLOGINFORM): sırayla Şirket Kodu → Kullanıcı Adı → Şifre → Şube seçilir, GİRİŞ. Şifre üç kez yanlış girilirse program kapanır (hesap kilitlenmez). Üstteki veritabanı kutusu canlı DB ile devir sonrası arşiv DB'lerini listeler; arşiv seçilirse geçmiş yıla yalnız bakılır ("BU VERI TABANI ISLEME KAPATILMISTIR."). Kullanıcının şube-kasa satırı yoksa şube listesi boş gelir ve "Lütfen bilgileri Eksiksiz Giriniz." alınır — yeni kullanıcı çağrılarının klasik nedeni (H-010).

2. Ana menü — ANA MENU - [ŞUBE] (SCR-FRMMAINFORM): üstte şerit (6 sekme), altta sekmeli çalışma alanı. Şube seçiciyle programdan çıkmadan şube değiştirilir. Hangi düğmelerin görüneceği kullanıcının yetki grubundan gelir; lisans dolmuşsa şerit tümüyle kapanır. Ctrl+F5 Sistem Yenile: tanım tabloları belleğe yeniden yüklenir — "tanımladım ama listede yok" sorununun standart çözümü (PB-039).

3. Cari İşlemler ekranı — Hesap Yonetimi ▸ Cari Hesaplar ▸ Cari İşlemler (SCR-ISCREEN, kapsayıcı SCR-IFTRANSACTION): Hesap Adı seçilir, Kasa ve Tarih kontrol edilir, TAMAM (Enter) — bakiye kartı ve sonraki fiş numarası gelir. Sağ şeritten işlem türü seçilir (1-MADEN, NAKİT, HURDA, TAKOZ G…); alanlar doldurulur; F2 kayıt, F5 yenile, Esc kapat. Kayıt sonrası işlem listesi ve bakiye kartı yenilenir. Bölüm 5 bu ekranı alan alan anlatır.

4. Gün sonu (06_Workflows/WF-GUN-SONU.md): Stoklar ▸ Maden/Nakit Stok Listesi alınır, fiziki sayımla karşılaştırılır (stok kasa bazlıdır, bakiye değildir); fark varsa girilmemiş / iki kere girilmiş / yanlış kasaya girilmiş işlem aranır; teyitleşilen işlemler F12 ile mutabık işaretlenir; F2 Son Durum / F9 bakiye ekstresi basılır. Ertesi sabah kasa devir raporundaki kapanış fiziki kasayla karşılaştırılır, kur girilir ya da KOPYALA ile kopyalanır (SCR-FRMKURGIRISEKRANI).

5. Raporlar — Hesap Yonetimi ▸ Rapor: Pozisyon, Durum Raporu, Hacim Raporu, Kasa Durum Raporu, Maden Durum Raporu, Bilanço, Patron Bilançosu; ayrıca veritabanından gelen rapor menüsü (Aifa Developer Studio). Bölüm 7 senaryolarında hangi rapora bakılacağı işlenir.

6. Yedek — Ana menüdeki Yedek Al düğmesi (SCR-BACKUP, PB-013) ya da SQL tarafında; RDP'de barındırılan müşterilerde günlük SQL yedekleri AIFASOFT tarafından alınır (INT-RDP-SUNUCU).

17.4 Ürün ailesi

Yalnız wiki'de kanıtı olan ürünler (../ERPGOLD_WIKI/01_AIFASOFT/URUN_AILESI.md). Her satırda ürünün ERPGOLD'a nasıl bağlandığı yazılıdır; bu, "müşteri hangi ürünü soruyor?" sorusunun ilk süzgecidir.

Web sitesinin saydığı AIFASHOP (e-ticaret) iç kaynaklarda geçmez; kitap yalnız "sitede var" der.

UYARI Müşteri "program kur çekmiyor" dediğinde sorun çoğu zaman ERPGOLD'da değil EDS'dedir; "MetaTrader'daki pozisyon ERP'de görünmüyor" dediğinde FX Trader / FX Sync'tedir. Ürün ailesini bilmeden ticket yanlış ürüne açılır.

17.5 Destek nasıl çalışır

Kaynak: ../ERPGOLD_WIKI/01_AIFASOFT/DESTEK_CALISMA_BICIMI.md — 13.681 çağrı (2021-10 → 2026-09), 211 süreç dokümanı, 65 playbook, 170 bilinen sorun.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Müşteri (ÖRNEK ALTIN'da Mehmet) bir sorunla arar. AIFASOFT tarafında Deniz kaydı açar (başlık, ürün, kategori), gerekli bilgiyi alır (hata mesajının tam metni, hesap adı / tarih / fiş no, hangi ekran ve işlem tipi, ne zaman başladı, o gün ne değişti — PB-060), uzaktan bağlanır (RDP ya da uzak destek aracı), teşhis eder, çözer, kaydı kapatır. Çağrıların çoğu çözüldükten sonra kaydedilip hemen kapatılır (medyan kapanış ~0 saat); 24 saat içinde kapanan oran temaya göre %87–96.

Ritim: Pazartesi haftanın dörtte biri; 09–12 arası günün %41'i; Pazar sıfır. Takvime bağlı rutinler: Ocak yılbaşı fatura/belge numarası, lisans yenileme, devir; her ay başı BTrans aktarımı (2022'de 325 çağrı → 2026'da 30: yapılan iyileştirmenin izi); Ekim–Kasım lisans yenileme dalgası.

Seviye 3 — ERPGOLD

Destek personelinin bilgi kaynakları ve sırası:

Sık operasyonlar: kurulum ve yeni bilgisayar standardı (PROC-1, PB-010); sürüm güncelleme (PB-012); yedek alma (PB-013); devir / yıl sonu (WF-YIL-SONU-DEVIR, PB-034); bakiye şikâyeti 10 adımlık teşhis (PB-028); işlem düzeltme/iptal (PB-030, PB-031).

Yükseltme (escalation): tüm teşhis adımları temizse yazılımcıya hesap adı, tarih aralığı, fiş no, İşlem Geçmişi ekran görüntüsü ve ilgili defter satırları ile gidilir (PB-028). Ticket başlığından kök neden uydurulmaz; "sebep" ile "gözlem" ayrılır.

UYARI Toptan bakiye onarım aracı hiçbir koşulda çalıştırılmaz (../ERPGOLD_WIKI/17_Quality_And_TechnicalDebt/Items/TD-30.md). Tetikleyici sil-yeniden-yaz çalıştığı için Cari.Islemler satırı düzeltilince defterler kendiliğinden yeniden üretilir; elle BakiyeIslem düzeltmesi yapılmaz.

GAP Çağrı kanalı, ticket sistemi adı, SLA/öncelik sınıfları, nöbet düzeni (GAP-AIFA-DESTEK-01); destek kadrosu ve kademe yapısı (GAP-AIFA-DESTEK-02); ticket kayıtlarında çözüm metni yok (GAP-TICKET-01); ticket ile kurulum profili eşleşmesi yok (GAP-TICKET-04).

17.6 Mimari kuş bakışı

Seviye 2 — İşletme mantığı

Programı iki parça olarak düşün: ekran (kullanıcının gördüğü, Windows'ta çalışan program) ve veritabanı (bütün kayıtların durduğu SQL Server). Ekran kaydı yazar, veritabanı kaydı alır ve kendi başına iki ek defteri (bakiye, stok) hesaplar. Müşteri programı ya kendi bilgisayarında ya da AIFASOFT'un sunucusuna uzak masaüstüyle bağlanarak kullanır.

[Kullanıcı] → FrmMainForm (Ribbon; menü görünürlüğü Sistem.UserGroup.Permission)
   → iScreen (Cari İşlemler: hesap seçimi, işlem listesi, F1..F12, DÜZELT/İPTAL/YAZDIR)
      → iF* işlem ekranları (iFormBase): Validate → FormSave → AIO.Cari.Islem.Save/Update/Delete
         → InternalDb (parametreli SQL) → Cari.Islemler INSERT/UPDATE
            → TR Cari.InsertTransaction / UpdateTransaction / DeleteTransaction → Cari.History
            → TR Cari.AcceptTransaction → Cari.BakiyeIslem (bakiye), Stok.StokHaraketleri (stok/kasa), Cari.IslemDetaylari
   → Raporlar: Reports.* tablo fonksiyonları, AifaDev.Reports (DB tanımlı menü)
   → Fatura: DijitalFatura (entegratör) → Muhasebe.*, Cari.Fatura*
   → Kur: Sistem.Kurlar / KurListesi, EDS (UNVERIFIED), Sistem.DovizPanosu
Yan: ErpPosV2, AifaUyum (KYC.*), LiveUpdate, Lisans sunucusu

PEKİ NEDEN? Neden bakiye ve stok ayrı tablolarda tetikleyiciyle üretiliyor da ekran doğrudan yazmıyor? Çünkü kullanıcı bir işlemi düzeltince ya da iptal edince bakiyenin ve stoğun da kendiliğinden düzelmesi gerekir. Tetikleyici "sil–yeniden yaz" çalıştığı için işlem satırı ne olursa defterler ona uyar; ekranın bunu hatırlaması gerekmez. Bedeli: tetikleyici hangi tipte ne üreteceğini kendisi bilir ve bu bilgi ekranda görünmez — bu kitabın Bölüm 6'sı tam da bunu görünür kılar.

18. Örnek bir işletme yarat: ÖRNEK ALTIN A.Ş. ERPGOLD'da

Bu bölümde Deniz (AIFASOFT destek) ve Ayşe (firma sahibi) ile ÖRNEK ALTIN A.Ş.'yi sıfırdan kuruyoruz. Her adımda Seviye 3 ekranı, Seviye 4 tabloyu söyler. Bölüm 1 §1.5'teki başlangıç durumu bu bölümün sonunda programa girilmiş olacak.

18.1 Kurulum sırası — neden bu sıra?

Seviye 1 — Çok basit

Bir okulda önce okul kurulur, sonra sınıflar açılır, sonra her sınıfa bir dolap konur, sonra öğretmenler hangi sınıfa girecek belirlenir; ancak ondan sonra ders yapılabilir. ERPGOLD'da: şirket → şube → kasa → kullanıcı. Ders yapmadan (işlem girmeden) önce de "hangi derslerin var" (birimler, kartlar) ve "kimle çalışıyorsun" (cari hesaplar) tanımlanır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Sistem.Sirketler        ŞİRKET   ÖRNEK ALTIN A.Ş.
   └─ Sistem.Subeler    ŞUBE     MERKEZ, ŞUBE-2   → her şubenin hesabı, stoğu, bilançosu AYRI
        └─ Sistem.Kasalar  KASA  ANAKASA, GİŞE…   → her kasanın stoğu AYRI; belge uyum işareti (ResmiKasa) burada; legacy ad, ayrı defter değil

Kritik kural (kitapçık §3.1): stok kasa seviyesindedir, cari bakiye değildir. Kuyumcu Selim'in bakiyesi tektir; hangi kasadan işlem yaptığı yalnız izdir.

Tanımlama sırası (kitapçık §4.2, SCR-FRMSIRKETEKLE adım 3):

Her tanımdan sonra Ctrl+F5 (Sistem Yenile) ya da programı yeniden açma gerekir: tanım tabloları belleğe bir kez yüklenir (PB-039).

18.2 Şirket, şube, kasa

Seviye 3 — ERPGOLD

Şirket — Tanımlamalar ▸ Sistem Tanimlari ▸ Sirket Tanımlama (SCR-FRMSIRKETEKLE). Ekran yalnız iki alan içerir: Kodu (giriş ekranında görünen şirket kodu, ör. ORNEK) ve Acıklama (ÖRNEK ALTIN A.Ş.). Yeni veritabanı kurulumunda şirket aslında bir saklı yordamla (varsayılan admin kullanıcı, grup ve ayar satırıyla birlikte) oluşturulur; bu ekran kurulum sonrası düzeltme içindir (PROC-67). Çok şirketli kurulum nadirdir; ÖRNEK ALTIN tek şirkettir.

Şube — Tanımlamalar ▸ Sistem Tanimlari ▸ Sube Tanımlama (SCR-FRMSUBEEKLE), ADMIN ile. Üç sekme:

PEKİ NEDEN? Neden bilanço birimi HAS? Kuyumcu "kârım kaç gram" diye düşünür; TL karşılığı her gün değişir, gram değişmez (Bölüm 3, SEC-KUYUMCU). Bilanço birimi bilanço ve kâr/maliyet raporlarının birimidir ve maden kartlarının varsayılan Ana Birim'idir. Döviz bürosu kurulumunda bu TL olurdu. ÖRNEK ALTIN'ın döviz gişesi olsa da ana işi kuyumculuk olduğundan HAS seçildi; Sube Tipi DÖVİZ değil GENEL kaldı (DÖVİZ tipinde resmi kasadaki faturasız işlemler raporlarda gizlenir — TERM-SUBE-TIPI-DOVIZ-GENEL).

Şube kaydedilince tetikleyici o şubeye otomatik ANAKASA açar (BR-KASA-005). Yani MERKEZ ve ŞUBE-2 kaydedildiği anda iki kasa vardır.

Kasa — Tanımlamalar ▸ Sistem Tanimlari ▸ Kasa Tanımlama (SCR-FRMKASAEKLE): Sirket → Sube → Kodu (en çok 10 karakter) → Acıklama → Resmi Kasa anahtarı → Kayıt. ÖRNEK ALTIN MERKEZ'e ikinci bir kasa açar: GISE (Mehmet'in döviz gişesi). Böylece Mehmet'in kasası ile Zeynep'in tezgâhı (ANAKASA) ayrı sayılır; gün sonunda her kasa kendi listesiyle karşılaştırılır. Resmi kasa: faturalı işlemlerin yapıldığı kasa; resmi kasada geçmiş tarih uyarısı sorulmaz, "Fiş No ile iptal" düğmesi görünür (WF-KASA-TANIMLAMA). ÖRNEK ALTIN'da ANAKASA resmi işaretlenir.

BUNU KARIŞTIRMA Kasa ≠ Cari. Kasa, fiziksel paranın ve malın durduğu yerdir (stok kırılımı). Cari, bir hesabın bize borcu/alacağıdır (bakiye). Yanlış kasadan yapılan işlem stok listesinde o kasada görünür ve DÜZELT ile kasa değiştirilemez — iptal edilip doğru kasadan girilir ya da kasalar arası transfer yapılır (H-113, SCR-FRMTRANSFER).

18.3 Yetki grupları ve kullanıcılar

Seviye 2 — İşletme mantığı

Ayşe herkesin her şeyi yapmasını istemez: Mehmet gişede nakit ve maden işlemi girsin ama işlem iptal edemesin; Zeynep satış yapsın; Ali raporları görsün, faturayı kessin, düzeltme yapabilsin; Ayşe her şeyi görsün. Bu, yetki grubu kavramıdır. Kullanıcı bir gruba bağlanır; grup hangi işlem ekranlarının, hangi hakların (düzelt, iptal, bakiye görünümü) ve hangi menü düğmelerinin açık olduğunu belirler.

Seviye 3 — ERPGOLD

Kullanıcı grupları — Tanımlamalar ▸ Sistem Tanimlari ▸ Kullanıcı Grupları (SCR-FRMADDUSERGROUP): Grup Adı; sol blokta işlem ekranı yetkileri (Takoz, Maden, Hurda, Nakit, Cevir, Vadeli, Hizmet, Taş, Pırlanta, Model, Genel, Borc, Virman, Fatura, Emtia, Cesni, Parite) ve işlem hakları (İşlem Düzelt, İşlem İptal, Kod Tanimlama, Pesin Kontrolu, Bakiye Gorunumu, Ticket Kapama); sağ ızgarada ana menü düğmelerinin Visible kutuları.

Yetki değişikliği, o gruptaki kullanıcı programdan çıkıp yeniden girince geçerli olur (WF-KULLANICI-GRUBU-YETKI).

Kullanıcılar — Tanımlamalar ▸ Sistem Tanimlari ▸ Kullanıcı Tanımlama (SCR-FRMKULLANICIEKLE): Kullanıcı Adi, Sifre, isteğe bağlı Personel/Email/GSM → Kayıt; pencere açık kalır ve alt Sube bölümü etkinleşir → Sube seçilir → kasa listesi o şubenin kasalarıyla dolar → Kasa ve Grup seçilir → mavi artı ile satır eklenir. Satır Lock = işaretli (kasa kilitli) olarak eklenir; kullanıcı kasa değiştirebilsin isteniyorsa Lock kaldırılır.

UYARI Kullanıcının şube-kasa-grup satırı yoksa giriş ekranında şube listesi boş gelir, "Lütfen bilgileri Eksiksiz Giriniz." alınır ve hiçbir menü çalışmaz — yeni kullanıcı çağrılarının en sık nedeni (H-010, PB-009). Pasif kullanıcı (IsActive=False) yine de giriş yapabilir; erişimi kesmek için şube satırı Kaldır ile silinir (SEC-AUTHN §1).

18.4 Birimler ve kur

Seviye 2 — İşletme mantığı

ÖRNEK ALTIN'ın "para tarafı" dört birimle konuşur: TL, USD, EUR ve HAS. Bakiye kartında Kuyumcu Selim'in has borcu, Döviz Nuri'nin USD alacağı ayrı sütunlarda görünür; kur listesi her birimin günlük alış/satışını taşır. Ons gibi türetilmiş birimler HAS'tan çarpanla hesaplanır (1 ons = 31,1035 g).

Seviye 3 — ERPGOLD

Birim — Tanımlamalar ▸ Sistem Tanimlari ▸ Birim Listesi (SCR-FRMBIRIMEKLE): Kodu, Acıklama, Sıra No; kıymetli maden ise Metal; başka birimden türetiliyorsa Computed + kaynak birim + Carpan; bakiyesi sıfırken de kartta görünsün isteniyorsa Sabit.

Kur — Hesap Yonetimi ▸ Ayarlar ▸ Kur Giris Ekranı (SCR-FRMKURGIRISEKRANI): tarih gezgininden gün seçilir; kırmızı satırlar o gün kuru olmayan birimlerdir; satırda Alis → Enter → Satis → Enter. Dünle aynıysa Kopyala. ÖRNEK ALTIN'ın Pazartesi kurları (örnek, güncel değil): USD 40,00 / 40,20 · EUR 46,00 / 46,30 · HAS 4.000 / 4.030.

UYARI Kur girilmeyen günde program sessizce en son kuru kullanır; yeni tanımlanan birimin kuru yoksa fiyat 0 gelir ("Lütfen Tutar Giriniz.", PB-036). Aynı kodun iki kez tanımlanması ekranca engellenmez; raporlarda aynı birim iki satır çıkar (H-023).

BUNU KARIŞTIRMA Birim ≠ Nakit kartı. Birim "paranın tarafı"dır (bakiye sütunu, kur satırı); nakit kartı kasadaki fiziksel para stoğudur. USD birimi var ama USD nakit kartı yoksa "«USD» AnaBirimine Ait Nakit Stokgu Bulunamadı!" alınır (H-056). Bir sonraki adımda nakit kartlarını açıyoruz.

18.5 Stok kartları — maden ve nakit

Seviye 2 — İşletme mantığı

Kasada duran her şeyin bir "kartı" olmalı ki program "şu karttan 600 g çıktı" diyebilsin. ÖRNEK ALTIN'ın kasasında dört maden kalemi (has, 22 ayar bilezik, 14 ayar, hurda) ve üç para birimi (TL, USD, EUR) var. Maden kartı, ürünün milyemini taşır; bu sayede işlem ekranında miktar girilince has kendiliğinden hesaplanır. Hurda kartı ayrıdır: HURDA ekranı yalnız hurda kartlarını, MADEN ekranı yalnız metal kartlarını listeler.

Seviye 3 — ERPGOLD

Maden kartı — Tanımlamalar ▸ Stok Tanimlari ▸ Maden Stok Tanimlama (SCR-FRMMADENEKLE), ADMIN ile: Kodu, Acıklama, Ana Birim (HAS), Metal / Hurda, Fiyat T. (Adet / Miktar / Oz / Has), metal ise Milyem + Degismez/Degisir, Adet Takip, Sabit Miktar, Iscilik Turu, Giris/Cıkıs Isciligi + birim, Maliyet Birim, Grup Kodu / Kategori, Durum.

PEKİ NEDEN? Neden hurda kartında milyem yok? Hurda karışık ayardır; her parti farklıdır. Kart sabit bir milyem taşısaydı kasiyer her seferinde yanlış has hesaplardı. Bu yüzden hurda milyemi işlem sırasında girilir; kart yalnız "bu bir hurda kalemidir" der. Bilezikte ise milyem karttan gelir ama "Degisir" seçildiği için gerekirse işlemde düzeltilebilir (PROC-97, H-027).

Nakit kartı — Tanımlamalar ▸ Stok Tanimlari ▸ Nakit Stok Tanimlama (SCR-FRMNAKITEKLE): Kodu, Acıklama, Ana Birim, Durum → Kayıt → Ctrl+F5.

Kart tanımlandıktan sonra Ctrl+F5; aksi hâlde işlem ekranındaki STOK KODU listesinde çıkmaz (H-020).

18.6 Cari hesaplar

Seviye 2 — İşletme mantığı

"Cari hesap", adına bakiye tuttuğumuz herkestir: müşteri, tedarikçi, atölye, rafineri, banka, hatta "DEVİR" gibi teknik hesaplar. Kuyumcu Selim'e mal satınca onun hesabına yazarız; Toptancı Yusuf'tan mal alınca onun hesabına yazarız. Aynı firmanın iki şubesi ya da iki ayrı hesabı tek "ana kart" altında toplanabilir (ortak limit, vade, vergi bilgisi).

Seviye 3 — ERPGOLD

Master (ana) kart — Hesap Yonetimi ▸ Cari Hesaplar ▸ Master (SCR-FRMCARIKARTEKLE): Unvan ve Hesap Turu (Müşteri / Tedarikci / Sube) zorunlu; vergi bilgileri, Limit + birim + Limit Aşımı davranışı, Vade + Vade Aşımı davranışı (Uyar ve Durdur / Uyar ve Devam Et / Yöneticiden Onay İste), kart şifresi. ÖRNEK ALTIN, Kuyumcu Selim için bir ana kart açar (limit 500 g HAS, "Uyar ve Devam Et"); diğerleri doğrudan hesap olarak açılır.

Hesap — Hesap Yonetimi ▸ Cari Hesaplar ▸ Hesaplar ▸ YENİ KAYIT (SCR-FRMCARIHESAPEKLE): Hesap Adı tek zorunlu bilgidir; Ana Hesap seçilince vergi/limit/vade/tür ana karttan dolar; Hesap Turu (Musteri / Yetkili Kurum / Banka / Diger / Masraf / Merkez Bankasi), Grup Kodu, Kategori; belge (e-belge) için Vergi No (10 hane) ya da TC No (11 hane); Takoz Has Isc, Ons Carpan, Musteri Temsilcisi; Durum → Kayıt → Ctrl+F5.

UYARI "Hesap seçildi ama işlem düğmeleri görünmüyor": hesap pasif, zorunlu evrak eksik ya da şifreli hesap (H-043, PB-044). Perakende müşterinin TC/vergi numarası e-belge için gerekir; eksikse fatura gönderimi entegratörde takılır (PB-017).

18.7 Pazartesi sabahı açılış — DEVİR hesabı

Buraya kadar tanımlar yapıldı ama kasa hâlâ boş, bakiyeler sıfır. Şimdi Bölüm 1 §1.5'teki başlangıç durumunu programa yazacağız. Bu, ERPGOLD'un en az kullanılan ama hatası en pahalı işlerinden biridir (PRB-DEVIR-000: 79 çağrı, ortalama kapanış 214 saat); gerçek hayatta yalnız destek/yönetici yapar.

Seviye 1 — Çok basit

Yeni bir deftere geçiyorsun. Eski defterdeki son sayfayı yeni defterin ilk sayfasına yazman gerekir: "kasada şu kadar para, şu kadar altın var; Selim bana şu kadar borçlu, Nuri'ye şu kadar borçluyum." Bu ilk sayfaya devir denir. Ama dikkat: bu satırlar bir alışveriş değildir; kimse bir şey almadı, satmadı. Sadece "durum bu" diyorsun.

Seviye 2 — İşletme mantığı

"Devir" iki ayrı şeydir (SCN-DEVIR.md):

1. Veritabanı devri (yıl sonu): eski dönem arşivlenir, program bakiye ve stoğun son durumunu yeni yıla açılış satırı olarak kendisi taşır (WF-YIL-SONU-DEVIR, SCR-FRMDEVIR). ÖRNEK ALTIN'ın bugünkü konusu bu değil; Bölüm 7'nin sonunda anılır.
2. Açılış stoğu ve bakiyesi girişi (ilk kurulum): program öncesi kasada duran mal ve para ile müşteri borç/alacakları elle girilir. Bunun için DEVİR adlı özel bir cari hesap kullanılır: mal DEVİR hesabından kasaya "girmiş" gibi kaydedilir; ama DEVİR gerçek bir müşteri olmadığı için bakiyesinin sonunda sıfır kalması istenir.

Açılışta üç ayrı şey girilir ve üçünün defter etkisi farklıdır:

Seviye 3 — ERPGOLD

A — Cari açılış bakiyeleri: BORÇ İŞLEMLERİ (SCR-IFBORC, WF-BORC-ISLEMLERI, işlem kodu 999 DEVIR / B). Bu ekran, karşılığında hiçbir mal, döviz ya da hizmet hareketi olmayan saf cari düzeltme kaydı yazar: stok seçilmez, miktar girilmez; yalnız KODU (borç kategorisi), TUTAR ve BİRİM vardır.

Deniz, Cari İşlemler'de hesabı seçer, tarihi devir günü (Pazartesi) yapar, TAMAM; alt şeritten Borc İşlemleri:

Her satır F2 ile kaydedilir; birim başına ayrı satır açılır; AÇIKLAMA'ya "Açılış devri" yazılır (denetim için). Gerçek veride bu yol doğrulanmıştır: 999 kodlu satırların %99'u bakiye defteri üretir, %0'ı stok üretir (TECHNICAL_WIKI/FLOWS/FLOW-ISLEM-MATRISI.md: V2 507 satır, KUYUMCU 14.742 satır).

B — Kasa açılış stoğu: DEVİR hesabından GİRİŞ. Dokümanın anlattığı yol (WF-ACILIS-STOK-DEVIR-HESABI, PB-035, PROC-166): Cari İşlemler ▸ hesap DEVİR ▸ MADEN / HURDA / NAKİT ekranı ▸ ISLEM = GİRİŞ, tip = MAHSUP, STOK KODU, MİKTAR ▸ F2; sonra Maden/Nakit Stok Listesi kontrol edilir. Amaç: stok artsın, DEVİR hesabına bakiye yazılmasın.

CTR CTR-004 / CTR-005 — MAHSUP tipi stok üretir mi? Doküman (A-Z 1.8, 2.4; süreç dokümanı) "MAHSUP → bakiye yok, yalnız stok" der ve açılış stoklarını bu tiple girdirir. Kod ve veri ise farklı söyler: tetikleyici tip 12 (MAHSUP) için hiçbir defter üretmeden çıkar; canlı veride 1.581 MAHSUP satırının 0 bakiye ve 0 stok hareketi vardır. Kuyumcu kurulumunda MAHSUP tipi hiç kullanılmamış (0 satır). Kaynak hiyerarşisine göre (kod > doküman) MAHSUP ile girilen açılış stoğu stok listesinde görünmeyecektir; resmi stok listesinin bu satırları hangi yoldan aldığı kaynakta görülemedi (CTR-005). Kitap iki tarafı da verir; müşteriye "MAHSUP ile gir, stok görünür" deme; önce ../ERPGOLD_WIKI/00_Governance/CONTRADICTIONS.md#ctr-004 oku ve canlı kurulumda dene.

GAP GAP-BOOK-04-01: Kuyumcu kurulumunda açılış stoğunun fiilen hangi tiple girildiği belgelenmemiş. İşlem matrisinde KUYUMCU'da 1 MADEN · 0 NORMAL · BakiyeId=0 226 satır ve 2 HURDA · 0 NORMAL · BakiyeId=0 36 satır stok üretip bakiye üretmiyor — açılış girişinin bu yolla (NORMAL tip, bakiye tarafı boş) yapılmış olması mümkündür ama doğrulanmadı. Kitap bunu öneri olarak değil, gözlem olarak kaydeder.

Alternatif (dokümanın "eski yöntem" dediği): stoklar NORMAL tiple girilirse stok artar ama DEVİR hesabı alacaklı kalır; bu durumda B (Borç İşlemleri) ile aynı tutar ters yönde girilip DEVİR bakiyesi sıfırlanır (WF adım 3, H-115). Sonuç kontrolü: Stoklar ▸ Maden/Nakit Stok Listesi = fiziksel sayım; DEVİR hesabı bakiyesi = 0.

ÖRNEK ALTIN A.Ş. Pazartesi 09:30. Deniz, ÖRNEK ALTIN'ın MERKEZ/ANAKASA'sında DEVİR hesabını seçmiş, 7 stok satırını ve 3 borç satırını girmiş. Ayşe Maden Stok Listesi'ni açıyor: HAS 995 2.000 g, 22 AYAR 1.500 g, 14 AYAR 800 g, HURDA 300 g; Nakit Stok Listesi: 500.000 TL, 100.000 USD, 20.000 EUR. Kuyumcu Selim'in bakiye kartında HAS sütununda 150 borç; Nuri'de USD 5.000 alacak; Yusuf'ta HAS 400 alacak. DEVİR hesabının bakiyesi sıfır. Program artık işe hazır; Bölüm 5'te Toptancı Yusuf'tan 1.000 g has alacağız.

18.8 Kurulum kontrol listesi

Deniz kurulumu bitirmeden şu listeyi geçer (H-169 Pazartesi rutini + tanımlama playbook'ları):

• Giriş ekranında şirket kodu, her kullanıcı için şube listesi geliyor (H-010).
• Ana menü başlığı doğru şubeyi gösteriyor; şube seçici iki şubeyi listeliyor.
• MERKEZ'de ANAKASA ve GISE, ŞUBE-2'de ANAKASA görünüyor; resmi kasa işaretli (H-024).
• Mehmet GISE kasasında kilitli; Ali kasa seçebiliyor (H-090).
• Birim listesinde TL, USD, EUR, HAS, ONS; ONS kur ekranında listelenmiyor (Computed).
• Bugünün kuru girildi; kırmızı satır kalmadı (PB-036).
• Her para birimi için nakit kartı var (H-056).
• Maden kartlarında Ana Birim HAS; HURDA kartı "Hurda" işaretli (cfg-maden-ishurda).
• Cari hesaplar Ctrl+F5 sonrası listede (PB-039); DEVİR hesabının türü Devir.
• Açılış sonrası Maden/Nakit Stok Listesi = fiziksel sayım; DEVİR bakiyesi 0.
• Yedek alındı (PB-013).

SIK YAPILAN HATALAR

Yeni çalışan: Şirket/şube/kasa sırasını atlayıp doğrudan kullanıcı açmaya çalışmak (şube listesi boş). Tanımladıktan sonra Ctrl+F5 yapmamak ("listede yok"). Birim ile nakit kartını aynı şey sanmak. "Kripto" ya da "bulut ERPGOLD" gibi web ifadelerini ürün özelliği sanmak (CTR-WEB-01/02).

Müşteri: Yeni personele kullanıcı açıp şube-kasa-grup satırı eklememek (H-010). Yeni döviz cinsini birim olarak açıp nakit kartını ve kurunu girmemek (H-056, PB-036). Yanlış kasadan işlem girip DÜZELT ile kasa değiştirmeye çalışmak (H-113). Aynı birimi iki kez tanımlamak (H-023). Açılış stoğunu NORMAL tiple girip DEVİR hesabını alacaklı bırakmak (PB-035, H-115).

Destek personeli: Ticket'ı yanlış ürüne açmak (kur sorunu EDS'de, MT4 sorunu FX Trader'da). MAHSUP ile açılış girişi önerip "stok görünmüyor" çağrısı almak (CTR-004). Bakiye şikâyetinde 10 adımı atlayıp toptan onarım aracını düşünmek (TD-30 — asla). Yetki değişikliğinden sonra kullanıcıyı yeniden giriş yaptırmamak. Devir öncesi takoz/çeşni stoğunu sıfırlatmamak (devir sonrası takoz −1).

Geliştirici: Sistem.Birimler'i "20 satırlık küçük tablo" sanıp değiştirmek (100 DB nesnesi okur; TECHNICAL_WIKI/IMPACT/). Bir kurulumda gözlenen davranışı çekirdek kural sanmak (V2 %1,4 / KUYUMCU %60,3 — CTR-038). POS.*/KYC.* şemalarını ürün özelliği olarak anlatmak (GENERATED_PROPOSAL). BakiyeIslem'e elle yazmak (tetikleyici sil–yeniden yaz ile ezer).

Bölüm sonu sınavı

Kolay (5)

1. AIFASOFT ile ERPGOLD arasındaki ilişki nedir?
2. Web sitesi ERPGOLD stok tipleri arasında "kripto" sayıyor. Kitap bu konuda ne der ve neden?
3. ERPGOLD'un iki canlı kurulum profili hangi iş kollarıdır?
4. ERPGOLD'a girişte sırasıyla hangi dört şey seçilir?
5. Bir tanım (birim, kart, hesap) kaydedildikten sonra listede görünmüyor. İlk yapılacak şey nedir?

Orta (5)

6. "Stok kasa seviyesindedir, cari bakiye değildir." Bu cümle ÖRNEK ALTIN'da ne anlama gelir? Bir örnekle açıkla.
7. Şube kaydedilince neden hemen bir kasa oluşur? Bu kasaya ne ad verilir?
8. Mehmet'in kullanıcı satırında Lock işaretli. Bu ne yapar, ne yapmaz?
9. "Birim" ile "nakit kartı" arasındaki fark nedir? USD birimi var ama nakit kartı yoksa hangi uyarı alınır?
10. Müşteri "kurlar otomatik gelmiyor" diyor. Ticket hangi ürüne açılır; ERPGOLD tarafında hangi ekran ve tablo etkilenir?

Senaryo (5)

11. Ayşe, ŞUBE-2 için yeni bir kasiyer aldı. Kullanıcıyı açtı, şifre verdi; kasiyer giriş ekranında şube seçemiyor ve "Lütfen bilgileri Eksiksiz Giriniz." alıyor. Ne olmuş, nasıl düzeltilir?
12. Deniz açılış stoğunu MAHSUP tipiyle girdi; Maden Stok Listesi boş. Kaynak hiyerarşisine göre ne olmuş olabilir? Müşteriye ne söylersin, ne söylemezsin?
13. Toptancı Yusuf'a program öncesinden 400 g HAS borcumuz var. Bunu hangi ekranla, hangi alanlarla girersin? Stok ve bakiye açısından ne beklenir?
14. Ali, Kuyumcu Selim'in bakiyesinin "yanlış" olduğunu söylüyor ve "SQL'den düzeltelim" diyor. Destek personeli olarak yanıtın ne olur; hangi adımları izlersin?
15. Ayşe web sitesinde "bulut tabanlı erişim" okumuş; "tarayıcıdan gireyim" diyor. Kaynaklara dayanarak ne dersin? Hangi ürün/entegrasyonu anlatırsın?

Cevap anahtarı

1. AIFASOFT, ERPGOLD'un üreticisidir; ERPGOLD üçüncü taraf değil, şirketin kendi ürünüdür. Kaynak: ../ERPGOLD_WIKI/01_AIFASOFT/AIFASOFT.md.
2. Kitap "sitede böyle yazıyor" der; kaynak kod ve veritabanında kripto stok tipi yoktur (Stok.Maden/Nakit/Takoz/Hizmet/Emtia/Model/Tas/Pirlanta). Kaynak hiyerarşisinde kod/DB web'den üsttedir → CTR-WEB-02. Kaynak: _data/aifasoft_web.md, 04_Modules/MOD-STOK.md.
3. Döviz bürosu / yetkili müessese (ERPGOLDV2) ve kuyumcu + rafineri / ayar evi (ERPGOLDV2_KUYUMCU). Kaynak: INST-ERPGOLDV2.md, INST-KUYUMCU.md.
4. Şirket Kodu → Kullanıcı Adı → Şifre → Şube; ardından GİRİŞ. Kaynak: SCR-FRMLOGINFORM.
5. Ctrl+F5 Sistem Yenile (ya da programı yeniden açmak): tanım tabloları belleğe bir kez yüklenir. Kaynak: PB-039, SCR-FRMMAINFORM.
6. Stok listeleri kasa bazlıdır: Mehmet'in GISE kasasındaki USD ile ANAKASA'daki USD ayrı sayılır. Ama Kuyumcu Selim'in bakiyesi tektir; hangi kasadan işlem yapıldığı yalnız izdir (Bakiye.GetBakiye KasaId kullanmaz). Kaynak: kitapçık §3.1, SCR-FRMKASAEKLE, TERM-KASA.
7. Tetikleyici yeni şubeye otomatik ANAKASA açar (BR-KASA-005, Sistem.CreateKasa); böylece kasasız şube olmaz — kasasız şubede "Sube,Kasa veya Hesap Seçili Değil" alınırdı. Kaynak: SCR-FRMSUBEEKLE, BR-KASA-005.
8. Lock, işlem ekranlarında KASA kutusunu kilitler; Mehmet yanlış kasaya işlem giremez. Girişe engel değildir; yetkileri değiştirmez (UserDetails.IsLocked → User.Lock, BR-KASA-001). Kaynak: SCR-FRMKULLANICIEKLE.
9. Birim "paranın tarafı"dır (bakiye sütunu, kur satırı, Sistem.Birimler); nakit kartı kasadaki fiziksel para stoğudur (Stok.Nakit, stok defterinde StokTipi=2). Kart yoksa "«USD» AnaBirimine Ait Nakit Stokgu Bulunamadı!" (H-056). Kaynak: SCR-FRMNAKITEKLE, TERM-BIRIMID-PARA-TARAFI.
10. Ticket EDS'e açılır (kur dağıtım uygulaması, "EDS" 1.227 çağrı). ERPGOLD tarafında kur listesi Sistem.Kurlar; geçici çözüm Kur Giriş Ekranı'nda elle giriş ya da Kopyala (PB-061). Kaynak: URUN_AILESI.md, INT-KUR-EDS.md, SCR-FRMKURGIRISEKRANI.
11. Kullanıcı kaydı var ama şube-kasa-grup satırı (Sistem.UserDetails) eklenmemiş; şube listesi bu satırlardan dolar. Kullanıcı Tanımlama'da kullanıcı açılır, alt Sube bölümünde ŞUBE-2 + ANAKASA + grup seçilip Ekle ile satır eklenir; kasiyer yeniden giriş yapar. Kaynak: H-010, PB-009, SCR-FRMKULLANICIEKLE.
12. Doküman MAHSUP'un stok ürettiğini söyler ama tetikleyici tip 12 için operasyonel stok/bakiye kaydı üretmez ve gerçek veride MAHSUP satırlarının stok hareketi yoktur (CTR-004); kod > doküman olduğundan stok listesinin boş kalması beklenen davranıştır. Müşteriye "program bozuk" ya da "MAHSUP ile girince görünür" denmez; CTR-004/005 okunur, kurulumda alternatif yol (NORMAL giriş + Borç İşlemleri ile DEVİR bakiyesini sıfırlama) ya da yazılımcıya yükseltme değerlendirilir. Kaynak: CONTRADICTIONS.md#ctr-004, SCN-DEVIR.md.
13. Cari İşlemler ▸ TOPTANCI YUSUF ▸ Borç İşlemleri: İŞLEM = ALACAK (müşteri alacaklanır), KODU = DEVİR, TUTAR 400, BİRİM HAS, AÇIKLAMA "Açılış devri", F2. Beklenen: Yusuf'un bakiye kartında HAS 400 alacak; stok değişmez (IslemKodu 999 satırlarının %0'ı stok üretir). Kaynak: WF-BORC-ISLEMLERI, SCR-IFBORC, FLOW-ISLEM-MATRISI.
14. "SQL'den bakiye düzeltilmez." Bakiye türetilmiş defterdir; Cari.Islemler satırı düzeltilince tetikleyici defteri yeniden üretir. PB-028'in 10 adımlık teşhisi izlenir: işlemin IslemTipi (peşin bakiye üretmez), BakiyeId, birim, tarih aralığı, iptal/düzeltme geçmişi (Cari.History), mutabakat işaretleri; gerekirse hesap adı, tarih aralığı, fiş no, İşlem Geçmişi ekran görüntüsü ve defter satırlarıyla yazılımcıya yükseltilir. Toptan onarım aracı asla çalıştırılmaz (TD-30). Kaynak: PB-028, BR-DEFTER-URETIMI, TD-30.
15. Kaynak kodda ERPGOLD WinForms + SQL Server'dır; tarayıcıdan çalışan bir sürüm yoktur. Web sitesindeki "bulut" ifadesi muhtemelen AIFASOFT'un RDP sunucusunda barındırma (uzak masaüstü ile bağlanma) anlamındadır (INT-RDP-SUNUCU); ayrıca ERPMobil (mobil uygulama) ve WebOfis (ERP içi tarayıcı) vardır ama bunlar "tarayıcıdan ERPGOLD" değildir → CTR-WEB-01. Ayşe'ye RDP erişimi anlatılır. Kaynak: _data/aifasoft_web.md, INT-RDP-SUNUCU.md, INT-ERPMOBIL.md.

Bunu anladıysan devam et

• AIFASOFT'un ne ürettiğini ve ERPGOLD'un şirket içindeki yerini (%82 çağrı) söyleyebiliyorum.
• Web sitesi ile iç kaynağın dört farkını (kuruluş, bulut, kripto, ürün ailesi) ve nasıl okunacağını biliyorum.
• AIFASOFT'un en az altı faaliyetini (geliştirme, kurulum, bakım, destek, eğitim, entegrasyon, raporlama) kanıtıyla sayabiliyorum.
• İki canlı kurulum profilini ve baskın işlem farklarını (NAKİT/PEŞİN vs MADEN/TAKOZ/cari) biliyorum.
• 12 modülü işletmedeki soruyla eşleyebiliyorum.
• Bir günün akışını (giriş → ana menü → Cari İşlemler → gün sonu → rapor → yedek) ekran adlarıyla anlatabiliyorum.
• Ürün ailesinde EDS, FX Trader, ErpPosV2, AifaUyum, DijitalFatura, ERPMobil'in ERPGOLD'a nasıl bağlandığını biliyorum.
• Destek akışını (kayıt → bilgi alma → RDP → teşhis → çözüm → yükseltme) ve yükseltmede hangi bilgilerin gerektiğini biliyorum.
• Mimaride "tek yazma noktası Cari.Islemler, tetikleyici defterleri üretir" cümlesini açıklayabiliyorum.
• Kurulum sırasını (şirket → şube → kasa → grup → kullanıcı → birim → kart → kur → hesap → açılış) ve her adımın ekranını biliyorum.
• Şube kaydının ANAKASA'yı otomatik açtığını, stoğun kasa bazlı olduğunu biliyorum.
• Birim ≠ nakit kartı, kasa ≠ cari farklarını örnekle anlatabiliyorum.
• Açılış bakiyesinin Borç İşlemleri (999 DEVİR) ile, açılış stoğunun DEVİR hesabından girişle yapıldığını ve MAHSUP konusundaki CTR-004'ü biliyorum.
• Toptan bakiye onarım aracının asla çalıştırılmadığını biliyorum.
• ÖRNEK ALTIN A.Ş.'nin kurulumu bitti; Bölüm 5'te ilk işlemi girmeye hazırım.

5. ERPGOLD İşlem Ekranı

Önceki bölümlerde kuyumcunun ve döviz bürosunun ne iş yaptığını, "has", "milyem", "kur", "bakiye" gibi kavramların ne anlama geldiğini öğrendin. Bu bölümde o kavramların ERPGOLD'da nereye yazıldığını öğreneceksin. ERPGOLD'un kalbi tek bir ekrandır: Cari İşlemler. Firma sahibi Ayşe Demir'in "bugün ne oldu?" sorusunun cevabı, satış personeli Zeynep Aksoy'un tezgâhta girdiği her satır, muhasebeci Ali Çelik'in aylık ekstresi, destek personeli Deniz Yılmaz'ın "bakiye tutmuyor" çağrısı — hepsi bu ekrandan geçer.

Bu bölümün sonunda şunları yapabiliyor olmalısın:

• Bir hesap seçip doğru işlem ekranını açmak; ekrandaki her alanın ne olduğunu, neden doldurulduğunu ve boş bırakılırsa ne olacağını söylemek.
• F2 - KAYIT'a basıldığında arka planda hangi kayıtların oluştuğunu (işlem satırı → stok defteri → bakiye defteri → rapor) adım adım anlatmak.
• "Stok azaldı ama bakiye arttı", "peşin yaptım, bakiye değişmedi", "silinen işlem raporda yok" gibi soruları sebep-sonuç ile açıklamak.

KAYNAK — Bu bölümün omurgası: ekran makaleleri ../ERPGOLD_WIKI/05_Screens/SCR-IFTRANSACTION.md, SCR-ISCREEN.md, SCR-IFMADEN.md, SCR-IFNAKIT.md, SCR-IFHURDA.md; tetikleyici ../ERPGOLD_WIKI/08_Database/Triggers/TRG-CARI.ACCEPTTRANSACTION.md (SQL metni makalede satır numaralıdır, aşağıdaki "satır" atıfları o makaleye aittir); kural ../ERPGOLD_WIKI/07_BusinessRules/BR-DEFTER-URETIMI.md; gerçek veri matrisi TECHNICAL_WIKI/FLOWS/FLOW-ISLEM-MATRISI.md; kitapçık ERPGOLD_Egitim_Kitapcigi.md (eğitim kitapçığı) §3.3–3.5, §4.1, §5, §8.5. Örnek sayılar ÖRNEK ALTIN A.Ş.'ye aittir; güncel kur değildir.

5.1 Tezgâh: Cari İşlemler ekranı nedir?

Seviye 1 — Çok basit

Mahalle bakkalı Ali'nin bir defteri var. Defterin her sayfası bir müşteriye ait: "Mehmet" sayfası, "Ayşe Teyze" sayfası. Mehmet ekmek alıp parasını sonra vereceğini söylediğinde Ali, Mehmet'in sayfasına bir satır yazar: "3 Mart — 2 ekmek — 30 TL — borç". Mehmet parayı getirince yeni bir satır: "5 Mart — 30 TL ödedi". Sayfanın altında toplam: Mehmet ne kadar borçlu?

ERPGOLD'daki Cari İşlemler ekranı tam olarak bu defterdir. Farkı: sayfayı sen açarsın (hesap seçersin), satırı bir form doldurarak yazarsın (işlem ekranı), toplamı program hesaplar (bakiye kartı) ve — bakkal defterinden farklı olarak — aynı satır rafta ne kaldığını da otomatik günceller (stok).

Olmasaydı ne olurdu? Her müşteri için ayrı kâğıt, her akşam elle toplama, "bu bilezik kime gitti?" sorusuna cevap yok. Kuyumculukta bir satırın değeri milyonlarca TL olabilir; bir satırı yanlış yazmak bir haftalık kârı götürür.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Kuyumcu tezgâhında her olay iki tarafı olan bir alışveriştir: mal tarafı (altın, döviz, hurda, takoz — ne el değiştirdi?) ve para tarafı (karşılığında ne alındı/verildi?). Üç soru her zaman sorulur:

1. Kimle? — Hangi müşteri/tedarikçi (cari hesap). Perakende müşteri için de bir "hesap" vardır ama o hesaba borç yazılmaz, işlem peşindir.
2. Ne yönde? — Mal bize mi girdi (ALIŞ/GİRİŞ), müşteriye mi gitti (SATIŞ/ÇIKIŞ)?
3. Bedel nasıl kapandı? — Peşin mi (kasa hareket etti, hesaba borç yazılmadı), cari mi (hesaba yazıldı, kasa dokunulmadı)?

ÖRNEK ALTIN A.Ş.'de Zeynep Aksoy salı günü Kuyumcu Selim'e 600 g 22 ayar bilezik veriyor; Selim parayı sonra ödeyecek. Bu üç sorunun cevabı: Kuyumcu Selim — ÇIKIŞ (mal ona gitti) — cari (hesabına yazıldı). Aynı gün gişede Mehmet Kaya tanımadığı bir müşteriye 1.000 USD satıp TL alıyor: perakende — ÇIKIŞ — peşin.

Seviye 3 — ERPGOLD

Ekran şuradan açılır: ANA MENÜ ▸ Hesap Yonetimi ▸ Cari Hesaplar ▸ Cari İşlemler (kısayol Ctrl+F yeni bir hesap sekmesi açar). Ekran üç parçadan oluşur:

Alt çubukta DUZELT · IPTAL · Iptal (FisNo) · YAZDIR · LISTELE ve tarih aralığı kutuları vardır; [F1] Fiş [F2] Son Durum [F3] Takoz Çık Extresi [F4] Hesap Extresi [F5] Takoz rapor kısayolları da buradadır. Hangi düğmelerin görüneceği kullanıcı grubunun yetkisine bağlıdır: yetkin yoksa düğme yoktur ve mesaj çıkmaz (bkz. 5.10).

Açılan her işlem ekranının altında iki ortak düğme vardır: F2 - KAYIT ve ESC - KAPAT. Terazi bağlıysa gramı teraziden okuyan onay kutusu ve şifreli hesaplar için kart şifresi de ortak çerçevededir.

iScreen                      Cari İşlemler tezgâhı (1.144 satır, 117 kontrol)
  ├─ iHesapControl           hesap arama/seçme; TAMAM → kasa listesi ve kasa kilidi (BR-KASA-001)
  ├─ iBakiyeControl          bakiye kartı; Bakiye.GetBakiye → ALACAK/BORÇ sütunları (BR-YON-007)
  └─ iFTransaction           işlem ekranı kapsayıcısı; 18 iFormBase türevini üst üste barındırır,
       │                     iScreen'in düğmesine göre yalnız birini gösterir (Show → ShowTransaction)
       └─ iFormBase          ortak iskelet: F2 kayıt, F5 yenile, F3 karşı hesap/transfer, Esc, terazi, şifre
            └─ iFMaden, iFHurda, iFNakit, iFDoviz, iFVadeli, iFCevir, iFHizmet, iFVirman,
               iFTakozGiris, ifTakozCikis, iFCesni, iFTas, iFPirlanta, iFModel, iFGenel,
               iFEmtia, iFBorc, iFSeriIslem

5.2 Hesap seçimi — işlem yapmadan önce

Seviye 1 — Çok basit

Bakkal Ali defterin hangi sayfasını açacağını bilmeden satır yazamaz. Mehmet'in ekmeğini Ayşe Teyze'nin sayfasına yazarsa iki kişi de haksız yere kızar. ERPGOLD'da da önce sayfa (hesap) açılır, sonra satır yazılır. Sayfa yoksa (müşteri ilk defa geliyorsa) önce sayfa açılır.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Bir cari hesap; müşteri, tedarikçi, atölye, rafineri, banka ya da masraf kalemi olabilir. Hesabın şubesi vardır (MERKEZ'in müşterisi ŞUBE-2'de ayrı hesaptır), limiti olabilir ("bu müşteriye en fazla 500 g has açık verilir"), pasif olabilir (çalışmayı kestiğimiz müşteri), zorunlu evrakları olabilir (kimlik fotokopisi gelmeden işlem yok — döviz bürosunda mevzuat gereği). Bu bilgiler işlem ekranında değil, hesap kartında tutulur; işlem anında program kartı okur ve gerekiyorsa seni durdurur.

Seviye 3 — ERPGOLD

1. Hesap Adı kutusuna adın bir kısmını yaz, listeden seç (ya da Ctrl+F ile yeni hesap sekmesi aç).
2. Kasa kendiliğinden gelir: hesabın şubesindeki kasalar listelenir, senin tanımlı kasan seçilir. Kullanıcı kartında "Lock" işaretliyse kasa değiştiremezsin.
3. Tarih bugünün tarihidir; geçmişe işlem gireceksen burada değiştirirsin. İşlem ekranının içindeki tarih kutusu başka bir şeydir (bkz. 5.5 "Tarih ≠ Vade").
4. TAMAM (Enter): bakiye kartı dolar, "Fiş :" etiketinde sıradaki fiş numarası görünür, sağ şeritteki işlem düğmeleri yetkine göre açılır.

Hesap seçtin ama düğmeler görünmüyorsa üç ihtimal vardır: hesap pasif ("Hesap Pasif İşlem Yapamazsınız." / "Seçili Hesap Pasif (…)"), bağlı olduğu ana kart pasif ("Master Hesap Pasif"), ya da hesap şifreli (kart şifresi sorulur). Evrakı eksikse düğme görünür ama kayıt anında veritabanı seni durdurur: "BU HESABIN ZORUNLU EVRAKLARI EKSIKTIR. ISLEM YAPAMAZSINIZ."

Hesap yoksa: Hesap Yonetimi ▸ Cari Hesaplar ▸ Hesaplar ▸ YENİ KAYIT (../ERPGOLD_WIKI/05_Screens/SCR-FRMCARIHESAPEKLE.md). Tek zorunlu bilgi Hesap Adı'dır; kayıttan sonra Ctrl+F5 (Sistem Yenile) yapılmazsa yeni hesap Cari İşlemler listesinde görünmez — "tanımladım ama listede yok" çağrılarının en sık sebebi.

BUNU KARIŞTIRMA — Kasa ≠ Cari. Kasa "para/mal fiziksel olarak nerede duruyor" sorusunun cevabıdır (MERKEZ kasası, gişe kasası). Cari hesap "kime ait / kim borçlu" sorusunun cevabıdır. Stok kasa bazında tutulur; cari bakiye kasaya bölünmez — Kuyumcu Selim'in borcu hangi kasadan işlem yapıldığından bağımsızdır. "Kasa seçimi yanlıştı, bakiye bozuldu" cümlesi bu yüzden yanlıştır; kasa seçimi stoğu etkiler, bakiyeyi değil (TECHNICAL_WIKI/FIELDS/FIELD-CARI-ISLEMLER-KASAID.md).

5.3 Fiş, satır, işlem numarası

Seviye 1 — Çok basit

Markette kasiyer sana bir fiş verir; fişin üstünde 5 ürün olabilir. Fiş bir kâğıttır, ürünler o kâğıttaki satırlardır. Bir ürünü iade edersen tek satır iptal olur, fiş yerinde durur.

Seviye 2 — İşletme mantığı

Kuyumcuda müşteri aynı anda hem bilezik alır hem eski küpesini bozdurur hem de üstünü TL öder. Bu tek bir "olay"dır ama üç ayrı satırdır: MADEN ÇIKIŞ, HURDA GİRİŞ, NAKİT GİRİŞ. Üçü aynı fiş numarasını taşır; müşteriye tek fiş yazdırılır.

Seviye 3 — ERPGOLD

Üç numarayı ayırt et:

PEKİ NEDEN? — Neden bir fiş iki satır olur? Çünkü bazı olayların iki ayrı defter sayfasına yazılması gerekir. VİRMAN'da Selim'in 50 g has borcunu Atölye Kemal'e devrettiğinde Selim'in sayfasından düşmeli, Kemal'in sayfasına eklenmeli — bir satır tek sayfaya yazılır, o yüzden program iki satır yazar (biri açık hesaba, biri HESAP alanında seçilen karşı hesaba, ters yönde; aynı RefNo). PARİTE'de (müşteri EUR verip USD aldı) bir satır EUR SATIŞ, bir satır USD ALIŞ yazılır; ikinci satırın VaryantId'si birincinin Id'sidir. Tek satırla "iki para birden hareket etti" yazılamaz. Kaynak: ../ERPGOLD_WIKI/07_BusinessRules/BR-VIRMAN-002.md, BR-TIP-011.md, kitapçık §5.4.

BUNU KARIŞTIRMA — Fiş ≠ Satır. Fiş bir zarftır, satır zarfın içindeki kâğıtlardır. "Fişi iptal ettim" (Iptal (FisNo)) zarfın içindeki bütün satırları iptal eder; "işlemi iptal ettim" (IPTAL) tek satırı iptal eder. Bakiye ve stok satır başına hesaplanır; fiş yalnız gruplama ve yazdırma içindir. Veritabanında fiş diye ayrı bir tablo yoktur: Cari.Islemler.FisNo kolonunda aynı numarayı taşıyan satırlar "fiş"tir (TECHNICAL_WIKI/FIELDS/FIELD-CARI-ISLEMLER-FISNO.md).

5.4 İşlem ekranları teker teker

Sağ şeritteki her düğme bir ürün grubu ekranı açar. Program bu grubu IslemKodu diye bir sayıyla saklar; ekrandaki düğme sırası ile bu sayı aynı değildir (VADELİ şeritte 8 numaradır, kodu 6'dır — kitapçık §3.3). Aşağıdaki tablo "hangi olayda hangi ekran" sorusunun cevabıdır: